islahweb1325743858

جهان دیدارها؛ جهان و احوال درون مولانا (1)

699 بار مشاهده شده

گفتار اوّل

درآمد
۱. زندگی‌های معنوی بر بنیان «دیدار» شکل می‌گیرد و می‌بالد. گویی در سلوک معنوی روی یار بسی آموزنده‌تر از دفتر و کتاب است. در عالم معنا حضور و نَفَس مصاحب نیک بسی بیش از درس و بحث مدرسه معرفت می‌آموزد و تحوّل می‌آفریند. گویی معنای مقدّس در بازی نَفَس و نگاه رخ می‌نماید نه خط و چشم. معرفت معنوی را باید در «حضور» جست و از سینه به سینه آموخت. گویی در صمیم جان آدمی ره پنهانی به سوی دیگری گشوده است، و مغناطیس حضور دیگری دروازه‌های این ره پنهان را می‌گشاید، و در پیچ و خم دالان‌های آن، سرانجام، چراغ‌های رابطه روشن می‌شود. به قول مولانا:

می رود از سینه‌ها در سینه ها
از ره پنهان صلاح و کینه هــا

از همین رو بوده است که آموزگاران طریق، مشتاقان و سالکان معنا را به سیر آفاق فرا می‌خواندند تا بلکه در این پرسه‌ها حضوری تپنده را دریابند و سیر ایشان به جهان انفس بینجامد. بنیان سلوک و صعود معنوی دیدار و همنشینی با اهل معناست:
همنشین اهل معنا باش تا
هم عطا یابی و هم باشی فتی
تیغ در زراد خانه اولیاست
دیدن ایشان شما را کیمیاست
نار خندان باغ را خندان کند
صحبت مردانت از مردان کند
گر تو سنگ صخره و مرمر شوی
چون به صاحب دل رسی گوهر شوی
مهر پاکان در میان جان نشان
دل مده الاّ به مهر دل خوشان
هین غذای دل بده از همدلی
رو بجو اقبال را از مقبلی
(مثنوی، ۱/ ۷۱۴~)

مولانا معتقد است که یک لحظه دیدار ادراکی برای سالک طریق فراهم می‌آورد، و حجابی از پیش دیدگان او برمی گیرد که سال‌ها گفتار و شنیدار از عهده‌ی آن برنمی‌آید:
آن که یک دیدن کند ادراک آن
سالها نتوان نمودن از زبان
آن که یک دم بیندش ادراک هوش
سالها نتوان شنودن آن به گوش
(مثنوی، ۳/ ۱۹۹۴~)

روح انسان در دیدار یاران الهی روشنایی می‌پذیرد، و در پرتو این روشنایی آگاهی و بصیرتی نسبت به ماهیت این عالم و جایگاه خود در آن می‌یابد که دل او را از دنیا سرد می‌کند:
ای که در رُوتان نشان مهتری
فرّتان خوشتر ز زر جعفری
ای که یک دیدارتان دیدارها
ای نثار دین تان دینارها
ای همه ینظر بنورالله شده
بهر بخشش از بر شه آمده،
تا زنید آن کیمیا‌های نظر
بر سر مس‌های اشخاص بشر
(مثنوی، ۱/ ۲۷۸۳~)

هر که از دیدار برخوردار شد
این جهان در چشم او مُردار شد
(مثنوی، ۲/ ۱۸۱)

از همین روست که بهترین آموزگار سالک حُسن روی محبوب است نه دفتر و کتاب:
عاشقان را شد مدرّس حسن دوست
دفتر و درس و سبقشان روی اوست
(مثنوی، ۳/ ۳۸۴۷)

البته سالک طریق دفتر و مدرسه دارد، اما دفتر او جز دل صافی نیست، و مدرسه‌ی او همانا سر زانو، یعنی ادب تأمل و مراقبه، است. او نخست باید «دل صافی» را در نهاد صاحب‌دلان و در دیدار ایشان بیازماید، و پا جای پای ایشان بنهد، تا سرانجام خود دل صافی و زلال بیابد:
دفتر صوفی سواد ِ حرف نیست
جز دل اسپید همچون برف نیست
زاد دانشمند آثار قلم
زاد صوفی چیست؟ آثار قدم
(مثنوی ۲/ ۱۵۹~ )

۲. زندگی مولانا جلال الدین محمّد بلخی هم مانند تمام زندگی‌های معنوی بر مدار دیدار‌های مقدّس، الهام‌بخش، و تعالی‌آفرین سامان پذیرفت و بالید. به گمان من، بر مبنای «دیدار»‌های مهّمی که در زندگی مولانا دست داد، می‌توانیم زندگی او را به چهار دوره‌ی اصلی تقسیم کنیم:

دوره‌ی نخست:
روزگار آوارگی و دانش‌اندوزی وی بود. مهمّترین تجربه‌ی دیدار در این دوره از زندگی مولانا البته مصاحبت با پدرش «بهاءولد» معروف به «سلطان‌العلماء» بود- خطیبی خوش‌بیان و صوفی‌مشرب که ردّ پای روش و منش او تا پایان بر روح مولانا برجا ماند. در همین دوران البته نَفَس گرم سیّد برهان‌الدّین محقِّق تِرمذی هم گرمابخش روح مولانای خردسال و بعدها مولانای جوان بود. همچنان که خواهیم دید در همین دوره است که مولانای نوجوان تجربه‌ی دیدار شیخ عطار و احیاناً شیخ اکبر یا ابن عربی را نیز آزمود.

دوره‌ی دوّم:
روزگار شوریدگی و شیفتگی مولانا بود. سرآغاز این دوران دیدار شورانگیز و استحاله‌بخش شمس تبریزی بود، دیداری که به تولّد دوباره‌ی مولانای میان‌سال انجامید، و برای همیشه سرنوشت آن ملای جوان، و به تبع فرهنگ عرفانی پارسی‌گویان را تحوّل بخشید.

دوره‌ی سوّم:
روزگار پختگی و آفرینش‌گری مولاناست. روح مولانا در آتش عشق شمس تبریزی پخته شد، و رفته رفته میوه‌های این حکمت بر شاخسار وجود او دمیدن گرفت. روح مولانا در این دوران در مصاحبت و دیدار شیخ صلاح‌الدّین زرکوب قونوی، و پس از وی حسام الدین چَلَبی گرما و شکفتگی می‌یافت.

دوره‌ی پایان زندگی:
و سرانجام دوره‌ی پایان زندگی مولانا در رسید: روزگار سکوت مقدّس. مولانا از نردبام زندگی خود پله پله تا ملاقات خداوند برآمد. دیدار پایانی او دیدار با خداوند بود که در سکوت رازآلود پایانی زندگی وی تجلّی یافت.

در این مجموعه گفتارها مایلم به اختصار پاره‌ییی از جنبه‌های زندگی درونی مولانا را که در این دوره‌های چهارگانه و حول آن دیدار‌های دل‌انگیز دست داده، بررسی کنم.

دوره‌ی نخست: روزگار آوارگی و دانش اندوزی
۱. سویه‌ی بیرونی زندگی مولانا در دوره‌ی نخست: تاریخ زندگی مولانا کمابیش روشن و شناخته شده است. مولانا در تاریخ ۶ ربیع الاول سال ۶۰۴ هجری قمری در خانواده‌یی که نسل در نسل اهل علم و خطابه بودند، به دنیا آمد. پدر پدربزرگ او از اکابر فقهای قرن پنجم بشمار می‌آمد. پدربزرگ مولانا، حسین بن احمد خطیبی، نیز اهل وعظ و منبر بود. بهاءولد، پدر مولانا، هم حرفه واعظی داشت، و به اقتضای آن همواره با خانواده‌اش در شهر‌های خطه خراسان و ماوراء النهر در سفر بود. بهاءولد مردی اهل علم بود، هرچند لقب «سلطان العلماء» که از سوی مریدانش به وی داده شده بود، تاحدّزیادی مبالغه‌آمیز می‌نماید. اما بهاءولد همواره فرزند خود محمّد را به کسب علوم رسمی تشویق می‌کرد، و ظاهراً همین شوق و اصرار پدرانه بود که حتّی پس از مرگ وی نیز سیّد برهان، مرید بهاءولد و مرشد مولانای جوان را برانگیخت تا پسر را برای تکمیل علوم رسمی به دیار شام و حلب بفرستد. اما سنت دیرینه‌ی وعظ و تذکیر در خاندان مولانا سرانجام در جلال الدین محمّد بود که عالی‌ترین میوه‌ی خود را به ثمر رسانید.

مولانا در فاصله‌ی سال‌های ۶۰۹ تا ۶۱۷، یعنی از حدود ۵ تا ۱۳ سالگی، به اقتضای شغل پدر، لاجرم در شهر‌های ماوراءالنهر و خراسان، از جمله وخش، ترمذ، سمرقند، و احیاناً بخارا در نقل و مسافرت بود. بهاءولد بلخ را برای آخرین بار ظاهراً در اواخر سال ۶۱۷ (یعنی وقتی مولانا حدود ۱۳ سال داشت) ترک کرد. گفته‌اند که اختلافات او با امام فخر رازی موجب شد که او راه مهاجرت در پیش بگیرد، اما به احتمال زیاد این ادعا درست نباشد. به نظر می‌رسد که مهمّترین عامل مهاجرت خاندان مولانا خبر‌های هولناکی بود که از حمله‌ی مغولان به آن خطه به گوش می‌رسید. بهاءولد به همراه خاندان و جمعی از یاران و مریدانش خراسان را به قصد سفر حج ترک کرد. در همین سفر آخر بود که در نیشابور دیدار با شیخ عطار دست می‌دهد. ظاهراً در این دیدار شیخ سالخورده در سیمای مولانای نوجوان نشانه‌های آشکاری از هوش و ذکاوت می‌یابد، و احیاناً شمه‌یی از ذوق هنری و دانش ادبی وی را به چشم می‌بیند، تا آنجا که در حقّ وی به پدر می‌گوید: «زود باشد که این پسر تو آتش در سوختگان عالم زند.» گفته‌اند که در همین دیدار، شیخ عطار نسخه‌یی از اسرارنامه خود را نیز به جلال الدین نوجوان هدیه کرد.

کاروان بهاءولد از خراسان نخست به سوی بغداد روانه شد، و مدّتی را در مرکز خلافت اسلامی توقف کرد. احیاناً بهاءولد در آنجا مجالس وعظ پرشوری نیز برپا داشت. در همین ایّام شیخ شهاب الدّین عمرسهرودی، شیخ المشایخ بغداد، بهاءولد را از بازگشت به خراسان تحذیر کرد، و به او توصیه کرد که به بلاد روم و قلمرو حکومت سلطان سلجوقی، علاءالدین کیقباد، مهاجرت کند. خاندان بهاءولد سرانجام بغداد را به قصد حج به سوی حجاز ترک می‌گویند، و پس از به جا آوردن مناسک، از طریق دمشق به سوی قونیه تختگاه سلجوقیان روانه می‌شوند. کاروان بهاءولد در سال ۶۱۸ (وقتی که مولانا حدود ۱۴ سال دارد)، به قلمرو سلجوقی وارد می‌شود. اما خاندان به جای قونیه، نخست به ارزنجان می‌رود. در این ایّام قونیه، تختگاه سلجوقیان، گرفتار آشوب و ناآرامی‌های سیاسی بود، و احیاناً پدر مولانا گمان می‌کرد که در این شرایط آشفته در قونیه به گرمی پذیرفته نخواهد شد. باری کاروان پس از مدّتی کوتاه از ارزنجان به چند شهر دیگر، از جمله ملطیه می‌کوچد. توقف در ملطیه حدود چهار سال به درازا می‌کشد، و سرانجام از آنجا به شهر لارنده مهاجرت می‌کنند. توقف در لارنده طولانی می‌شود، و به هفت سال می‌انجامد. بدون شک مولانای جوان بین سن ۱۵ تا ۱۸ سالگی، به اشارت پدر خود، چندی را در دمشق و حلب به کسب علوم رسمی از جمله فقه گذراند. احیاناً در یکی از این سفرها بود که مولانای جوان به همراه پدرش به دیدار ابن عربی می‌روند. گفته‌اند که وقتی پدر و پسر به اتاق شیخ در می‌آیند، شیخ اهل مکاشفه تا پدر را در پیش و پسر را در پس می‌بیند، با شگفتی به اطرافیان خود می‌گوید: «سبحان الله! اقیانوسی از پی دریاچه‌یی می‌آید!». باری در لارنده سه واقعه‌ی مهّم در زندگی مولانای جوان رخ داد: نخست آنکه مادر وی مؤمنه خاتون که همه او را «بی‌بی» می‌خواندند، از دنیا می‌رود. دیگر آنکه، مولانای ۱۸ ساله با گوهر خاتون ازدواج می‌کند. و سرانجام آنکه نخستین فرزند مولانا «سلطان ولد» نیز در حدود ۱۹ سالگی مولانا در همین شهر لارنده به دنیا می‌آید. سرانجام خاندان مولانا در سال ۶۲۳ برای آخرین بار، بار سفر بر می‌بندد و از لارنده به قونیه مهاجرت می‌کند (در این هنگام مولانا حدود ۲۳ سال دارد.) اما چند ماه پس از ورود به قونیه بهاءولد در سن ۸۳ سالگی درمی‌گذرد، و خاندان مولانا در دیار غربت بزرگ خود را از کف می‌دهد. در این هنگام یاران و مریدان بهاءولد به مولانای ۲۴ ساله اصرار می‌کنند که بر مسند وعظ و تدریس پدر تکیه بزند. و مولانای جوان بار این مسؤولیت دشوار را بر دوش می‌پذیرد. یکسال پس از آن، سیّد برهان الدّین محقّق ترمذی، که در بین یاران «سیّد سرّدان» خوانده می‌شد، به قونیه می‌آید، و به جمع می‌پیوندد. وی که در دوران کودکی مولانا تا حدّی مربی و لالای او بشمار می‌آمد، دوباره کار هدایت و ارشاد معنوی جلال الدین ۲۵ ساله را برعهده می‌گیرد. این صحبت و مراقبت دائمی حدود ۹ سال می‌پاید. سیّد البته در قونیه ساکن نشد، بلکه به قیصریه رفت و در آنجا در خانقاهی که یکی از متنفذین محلّی برای او بنا کرده بود، دستگاه ارشاد به راه انداخت. اما از همان جا و در رفت و آمده‌های مکرر، احوال مولانا را زیر نظر داشت، و او را به تکمیل علوم ظاهر و باطن وامی داشت. گفته‌اند که در همین ایام سیّد مولانا را به سه بار چله‌نشینی الزام می‌کند، و در پایان هر چله‌نشینی او را در علوم ظاهر و باطن کامل می‌یابد.

سیّد در سال ۶۳۸، یعنی در ۳۴ سالگی مولانا، در می‌گذرد. او پیش از مرگ درباره‌ی مولانا و شاگرد محبوب دیگر خود صلاح‌الدّین زرکوب قونوی می‌گوید: «من علم قال خود را برای جلال الدین، و علم حال خود را برای صلاح الدّین به میراث نهادم.» اما در هر حال، داوری نهایی سیّد درباره مولانای ۳۴ ساله این بود که وی در «علوم ظاهر و باطن» یعنی علوم رسمی و ظاهری دینی مانند فقه، و علوم و معارف باطنی اهل تصوّف کامل است.

مولانا در این روزگار فقیه، مدرّس، و واعظی پرشور و بلند آوازه بود. می‌گویند در چهار مدرسه‌ی بزرگ شهر تدریس می‌کرد، و هنگام رفتن به مدرسه بر استر می‌نشست و انبوه طالبان علم پیاده در رکاب او حرکت می‌کردند- امری که از اهمیت و منزلت علمی و اجتماعی او حکایت می‌کرد. مجالس وعظ او هم طالبان پُرشوری بسیاری داشت. کتاب «مجالس سبعه» یادگاری از مواعظ مولانا در این دوران است، و در ضمن آن می‌توان غنچه‌ی بسیاری از معارف معنوی را که بعدها در گلستان مثنوی شکفت، بازیافت.

به نظر می‌رسد که در این دوره، خاندان مولانا، و در رأس آنها شخص وی، سرانجام پس از سال‌ها آوارگی و بیقراری، قراری یافتند. قونیه آنها را به گرمی پذیرفت، فرزندان ایشان در آن محیط بالیدند، و رفته رفته با زبان و فرهنگ میزبان خو گرفتند و در آمیختند. مولانا نیز در سلسله مراتب اجتماعی آن جامعه جایگاهی بلند و احترام‌انگیز یافت. گویی دوران دربدری و غربت سرانجام به سر آمد، و خاندان بیقرار بهاءولد پس از نزدیک به ۱۵ سال آوارگی و ناامنی و تشویش، قرار و آرامش ظاهر و باطن یافت.

اما پاره‌یی قرائن تاریخی و نیز پاره‌یی نشانه‌ها در آثار خود مولانا به ما می‌آموزد که در جهان درون مولانا ماجرای دیگری جاری بود. گویی مولانا هرچه بیشتر به میانسالی خود نزدیک می‌شد، از درون ناآرامتر و پرآشوب‌تر می‌شد. گویی نوعی نارضایتی عمیق وجودی به نحو فزاینده در روح او ریشه می‌دوانید، و خارخار اضطرابی جانگزا روح لطیف او را می‌آزرد. این ناآرامی چه بود، و ریشه‌های این اضطراب عمیق وجودی از کدام آبشخور تغذیه می‌کرد؟

۲. سویه‌ی درونی زندگی مولانا در دوران نخست: همانطور که دیدیم، زندگی مولانا از همان اوان کودکی تا حدود سن ۳۴ سالگی یکسره در دربدری و کوچ سپری شد. مولانا در بخش عمده‌یی از زندگی خود، خصوصاً در ایّامی که شاکله‌ی اصلی روح و منش وی شکل می‌گرفت، «مسافری آواره» بود. هرگاه که آن کودک خراسانی به کویی دل می‌بست، و با کودکان کوی و برزن انسی می‌گرفت، بانگ رحیل برمی‌خاست، و کاروان به سوی دیاری تازه، شهری غریب و مردمانی بیگانه می‌شتافت. این کودک خراسانی هرگز مجال نیافت که در جایی ریشه بدواند. این دربدری در دیار غربت، و سفر دائم در میان اقوام و فرهنگ‌های بیگانه وضعیت وجودی مولانا را عمیقاً تحت تأثیر قرار داد. به گمان من، تجربه‌ی دربدری، غربت و مهاجرت بی‌بازگشت، که وجه ممیز زندگی مولانا در دوران کودکی و نوجوانی بود، دست کم دو احساس وجودی عمیق را در روح حساس این کودک لطیف و شاعرپیشه خراسانی برانگیخت، احساسات عمیقی که هرگز تا پایان عمر دامان او را رها نکرد، و بلکه در گذر زمان استعلا پذیرفت و از حدّ یک احساس یا انفعال روانی فراتر رفت و به نوعی وضعیت وجودی اکتشاف‌آمیز تبدیل شد. این احساسات رفته رفته مولانا را در موقعیتی قرار داد که بتواند با لایه‌های ژرفتر هستی تماس برقرار کند، و درک عمیق‌تری از سرشت سوگناک وضعیت بشری در این عالم بیابد. آن دو احساس عمیق کدام بود؟

۱-۲. احساس نخست، حس عمیق و دردناک «غربت» بود. درد غربت از جمله عمیق‌ترین تجربه‌هایی بود که روح حساس مولانا در دوران کودکی و نوجوانی آزمود. سفر‌های دائم و مهاجرت بی‌بازگشت خاندان بهاء ولد، مولانا را عمیقاً با وضعیت «غربت» آشنا و درگیر کرد. «غربت» به معنای دقیق کلمه عبارتست از «دوری از خانه» یا «بی‌خانمانی». مفهوم «غربت» عمیقاً با مفهوم «خانه» به هم پیوسته است. بنابراین، برای آنکه درک عمیق‌تری از معنای «غربت» داشته باشیم، باید معنای «خانه» را بکاویم و بشناسیم.

اما «خانه» چیست؟ «خانه» به معنای دقیق فلسفی، «حریمی» است که دو ویژگی اصلی دارد:

اوّل آنکه، «خانه» حریمی است که تو در آن احساس امنیت و آرامش، و صداقت می‌کنی. خانه حریم «امن» است برای آنکه در محدوده آن خود را از تیررس آفات و مخاطرات، خصوصاً خطر «نگاه» و «داوری» دیگران، تا حدّ زیادی ایمن می‌یابی. امنیت خانه فقط از نوع امنیت فیزیکی نیست، بلکه مهّمتر و بالاتر از آن فرد در حریم خانه از نگاه موشکاف و منتقد دیگران ایمنی دارد. در حریم خانه «چشم» بیگانه یا نامحرم تو را نمی‌پاید، و بنابراین، لازم نیست از داوری دیگران بیمناک باشی. به همین دلیل خانه حریم آرامش هم هست. روح آدمی در سایه سار امنیت، آرامش می‌یابد. و همین امر خانه را محل آسایش و بهترین مکان برای استراحت و تمدد اعصاب می‌کند. اما بالاتر از آن، در حریم امنیت و آرامش خانه روح خجول یا پنهانکار ما ایمنی می‌یابد و نقش‌ها و نقاب‌هایش را تاحدّ زیادی فرو می‌ریزد، و به تو مجال می‌دهد که به آسودگی خودت باشی. «خانه» حریمی است که فرد می‌تواند تا حدّ زیادی خود را عاری از آرایه و پیرایه بنگرد، و همین ویژگی است که آن را حریم صداقت می‌کند.

ویژگی دوّم «خانه» این است که جایگاه دلبستگی است. وقتی مکانی برای تو از سایر مکان‌ها متمایز می‌شود، و تو به آن دل می‌بندی، نسبت به آن غیرت می‌ورزی، و در حفظ و حراست آن می‌کوشی. بنابراین، از یک سو خانه تو را از گزند آفات و مخاطرات ایمن می‌دارد، و از سوی دیگر، تو در دفاع و آرایش و پیرایش آن می‌کوشی.

برآیند این «حفاظت دوگانه» است که فضا یا حریمی را تبدیل به «خانه» می‌کند. بر این مبنا، انسانی که به این جهان گام می‌نهد، دست کم چهار خانه دارد:

خانه‌ی نخست انسان در این عالم، «آغوش مادر» و توسعاً دوران کودکی است. این نخستین خانه‌یی است که هر انسانی به آن درمی‌آید. طفل در آغوش مادر احساس امنیت می‌کند، و بدان دلبسته می‌شود.

خانه‌ی دوّم، «وطن» یا سرزمینی است که در آن پرورده می‌شویم. البته در اینجا مفهوم «وطن» معنایی فراختر از خاک دارد. مفهوم «وطن» زبان و فرهنگی را هم که ما در متن آن پرورده می‌شویم، دربرمی گیرد. ما در بستر فرهنگ مألوف خود و نیز در جهان زبانی مادری مان احساس امنیت می‌کنیم، چرا که هم گوشه و کنار‌های آن زبان را نیک می‌شناسیم، و هم به نیکی می‌توانیم از آن برای بیان درونیات خود بهره بجوییم. وقتی که فرد با فرهنگ و زبان بیگانه سروکار دارد، همیشه گویی در مه قدم می‌زند، بدرستی نمی‌داند که در پس پیچ فلان تعبیر، لحن، کنایه یا تعبیر دقیقاً چه نهفته است. این ابهام و مه آلودگی فرد را در وضعیت تردید، و سوءتفاهم مداوم نگه می‌دارد، و احساس امنیت و آرامش، و نیز امکان صداقت و آشکارگی را در او آسیب می‌زند.

خانه‌ی سوّم، «عشق» یا توسعاً «حضور محبوب» است. گاهی انسان در «وطن» و در حلقه‌ی همزبانان است، اما در غیاب محبوب خود را با جهان و جهانیان بیگانه می‌یابد. گوهر عشق «اعتماد» است. یعنی تجربه‌ی عاشقانه تجربه‌ی نوعی خویشتن‌سپاری پاک‌بازانه است، و این تجربه‌ی خطرخیر دست نمی‌دهد مگر آنکه اعتماد عمیقی در میانه پدید آمده باشد. ریشه‌ی این اعتماد هرچه باشد، وقتی که دست می‌دهد، حریمی سرشار از امنیت برای روح عاشق می‌آفریند. در فضای این امنیت است که روح عاشق گشوده می‌شود، و چهره‌ها و جلوه‌های نهان خود را بر معشوق (و در غالب موارد حتّی بر خود عاشق) آشکار می‌سازد. از همین روست که ارسطو دوست را «من دوّم» و مولانا یار را «آینه‌ی جان» می‌نامد. فراق محبوب می‌تواند فرد را در وضعیت تعلیق وجودی قرار دهد، یعنی مهمّترین رشته‌های تعلق، و پایه‌های ثبات و قرار وی را به لرزه بیفکند، و حس عمیق اضطراب و ناامنی را در وجود او برانگیزد. به همین اعتبار است که حضور معشوق را می‌توان «خانه»‌ی روح عاشق دانست.

و سرانجام خانه‌ی چهارم همان است که مولانا از آن به «نیستان» یا گاه «عدم» تعبیر می‌کند، یعنی دریای وجودی که بنیان هستی قطره‌آسای ما در رگ جویبار‌های این عالم است. حقیقتی که در زبان فیلسوفان «بنیان وجود» و در قاموس دین از آن به «خداوند» تعبیر می‌شود. ما در این عالم، و در نحوه‌ی هستی غیر اصیل مان در واقع از آن دریا به دور افتاده‌ایم، و تمام پویه وقفه‌ناپذیر ما برای آن است که دوباره به آن «اصل» بازگردیم. به تعبیر قرآنی: «انا لله و انا الیه راجعون».

حقیقت این است که مولانای ۳۴ ساله به تمام این معانی در این عالم «غریب» و «بی‌خانه» بود. او در دوران کودکی لاجرم بلخ را ترک کرد و به قونیه‌ی ترک‌زبان کوچید. این به معنای از کف‌دادن «خانه» به معنای وطن بود. این غربت و بی‌خانگی می‌باید برای مولانا تجربه‌ی دردناکی باشد. فراموش نکنیم که مولانا اگرچه بخش عمده‌ی عمر خود را به دور از وطن و در دیار ترک‌زبانان زیست، اما تا پایان عمر ژرف‌ترین تأملات و مواجید خود و محرمانه‌ترین احوالاتش را به زبان پارسی بازمی‌گفت.

از سوی دیگر، مولانا بسی زودتر از کودکان هم‌سن و سال خود دوران کودکی را پس پشت نهاد. دشواری‌های زود هنگام زندگی البته نقش مهّمی در بلوغ زودهنگام او داشت، اما احیاناً مهّمترین عامل، منزلت ویژه‌یی بود که او در چشم یاران و مریدان بهاءولد داشت. ایشان در سیمای این کودک خوش قریحه جانشین و خلیفه‌ی پدر را می‌دیدند. گویی او باید شتابناک خود را برای پذیرفتن مسؤولیتی مهّم می‌پروراند، و چندان فرصت و رخصتی برای کودکانگی نداشت- مسؤولیتی که سرانجام در ۲۴ سالگی بر شانه‌های او نشست. با مرگ «بی بی» در لارنده دوران کودکی مولانا رسماً به پایان رسید، و او برای همیشه از خانه‌ی امن آغوش مادر و امنیت دوران کودکی رانده شد. مولانای ۳۴ ساله از نعمت عشقی که او را از بند خودی‌های او برهاند و به او مجال شکفتگی و از پرده درآمدن بدهد، نیز بی‌بهره بود. این بعدها بود که نمک عشق شمس بر وجود آن سجاده‌نشین باوقار افزوده شد، و شکفتگی روح او بسان فوران گدازه‌های آتشفشان تجلّی نمود، و کوه وجود او را در میان کوی و برزن رقصان کرد. مولانای ۳۴ ساله اما از خانه‌ی امن حضور معشوق نیز بی‌بهره بود. و سرانجام این عالم و مدرّس علوم دینی که در مقام ارشاد و دستگیری از طالبان طریق بود، وقتی به ژرفای احوال باطن خود می‌نگریست آن را یکسره از حضور تپنده و گرم خداوند خالی می‌یافت. این نفاق ژرف که روزگاری غزالی را به گریز از یار و دیار واداشت، روح لطیف این جوان را که به شهادت شیخ و استادش «عالم علوم ظاهر و باطن» بود، عمیقاً می‌آزرد و بی‌تاب می‌کرد. فقدان آن حضور و خوره‌ی این نفاق هستی او را عاریتی و غیر اصیل می‌کرد. مولانا زندگی‌یی را می‌زیست که از آن او نبود. او از خانه‌ی چهارم خود هم به دور بود و در افق، چشم‌انداز آشنا و امیدبخشی نمی‌یافت. مولانای ۳۴ ساله به تمام معنا «غریب» بود.

۲-۲. اما احساس وجودی عمیق دیگری که در این دوره‌ی نخست در روح مولانا نقش بست و هرگز او را تا پایان عمر رها نکرد، احساس عمیق «تنهایی» بود. مولانا تا پایان عمر هرگز نتوانست بر این احساس عمیق تنهایی غلبه کند. بدون تردید ریشه‌های این تنهایی عمیق را باید در دوران کودکی و نیز بلوغ روحی و شخصیتی زودرس او جست. روح حساس و زبده‌ی مولانا بسی پیشتر از سن او به کمال و پختگی رسید، و تا خود را یافت بر مسند شیخوخت تکیه زده بود. بدون شک برای او محرمیت ورزیدن با دیگران که مستلزم همرتبگی و حدّی از اشتراک در جان و جهان است، نباید چندان آسان می‌بود. بسیاری از رشته‌های انس و مودّتی هم که در طول زندگی با دیگران بست، دیر یا زود گسسته شد: در دوران کودکی شمار زیادی از دوستان و همبازی‌ها و خویشان خود را در بلخ و سمرقند پس پشت نهاد؛ مادر خود را در نوجوانی، و پدر محبوبش را در آغاز جوانی از کف داد؛ همسرش گوهرخاتون هم در جوانی درگذشت؛ سیدّ برهان، معلم و پیر محبوبش نیز در نیمه‌راه زندگی او را نهاد و رفت؛ صلاح الدّین زرکوب هم که مولانا امید داشت پس از او همچنان خلیفه او باشد، سال‌ها پیش از وی درگذشت؛ و بالاتر از همه محبوب بی‌بدیل زندگی‌اش شمس تبریز نیز به ناگاه رخ درکشید، و برای همیشه او را به اندوه فراق گرفتار کرد. این تجربه‌ها بدون تردید مولانا را با این حقیقت ژرف آشنا کرد که انسان در این عالم به معنایی بسیار عمیق تنهاست، و درنوردیدن حصار‌های این تنهایی اگر ناممکن نباشد، باری بسی دشوار است.

این همه روح لطیف و حساس مولانا را مستعد درک عمیقتری از ساختار این عالم کرد. او بدون تردید با سرشت سوگناک وضعیت بشری در این عالم با تمام وجود آشنا شد. و این آگاهی دردناک بعدها در دستان ورزیده او چنان استحاله یافت که بنیان دانش شاد را در زندگی شخصی و جهان اندیشگی او فراهم آورد. در واقع آگاهی دردناک و ناخرسندی عمیق از زیستن در چنبره‌ی دنیا گام نخست برای اوج‌گیری و پرواز در عالم معنا تلقی می‌شده است. انسانی که خود را به این دنیا متعلق می‌داند، و در سایه‌ی سار آن احساس امنیت و آرامش می‌کند، شوق چندانی به فراتر رفتن و تجربه‌ی عوالم دیگر ندارد. از منظر قرآن از جمله اوصاف کافران یکی هم این است که به زندگی در این عالم دلخوش‌اند، و شوق دیدار محبوبی جز آنچه در این سو دارند، روحشان را برنمی‌انگیزد: «لایرجون لقاءنا و رضوا بالحیوة الدّنیا و اطمأنّوا بها» (یونس/۷). اما از سوی دیگر، انسانی که خود را در این عالم بیگانه می‌یابد، و تنهایی عمیق روح بشر را در این جهان می‌آزماید، رفته رفته «می‌تواند» از این نردبام برآید، و حساسیت دردناک روح خود را تبدیل به گیرنده‌یی برای جذب واردات قدسی کند. به تعبیر پیامبر بزرگوار اسلام، از جمله اوصاف مؤمنان در این عالم این است که جهان را تنگ و همچون زندان می‌یابند.

کسی که این غربت و تنهایی عمیق را در این عالم می‌چشد، درک عمیقتری از ماهیت دنیا می‌یابد، و شهوداً و وجوداً در می‌یابد که به تعبیر مولانا این هستی «فخ» یا میان تهی است:
جمله دانسته که این هستی فخ است
فکر و ذکر اختیاری دوزخ است

و این همان نکته‌یی است که عارف مسلمان در توصیف قرآن از ماهیت این عالم نیز می‌یابد: «و ما هذه الحیوة الدّنیا الّا الهو و لعب» (عنکبوت/۶۳). گویی جهد جانکاهی که آدمیان در مسابقه‌ی پایان‌ناپذیر زندگی دنیایی می‌ورزند مانند گشودن گره‌های کوری است که نهایتاً بر کیسه‌یی تهی زده شده است:
در گشاد عقده‌ها گشتی تو پیر
عقده چند دگر بگشاده گیر
عقده را بگشاده گیز ای منتهی
عقده سخت است بر کیسه تهی
(مثنوی، ۵/۵۶~)

روحی که بی‌پناهی وحشت افزا در بیابان‌های ناامن و تاریک این عالم را می‌آزماید، با تمام وجود سوسوی ستاره‌ی هدایتی را تمنّا می‌کند:

از هر طرف که رفتم جز وحشتم نیفزود
زنهار ازین بیابان وین راه بی نهایت
در این شب سیاهم گم گشته راه مقصود
از گوشه‌یی برون آی ای کوکب هدایت

در دل گرداب‌های هائل این وحشت ناشی از بی‌پناهی و گم‌گشتگی است که فرد مشتاق و مستعد دیدار می‌شود:

ای پادشه خوبان داد از غم تنهایی
دل بی تو به جان آند وقت است که باز آیی
ای درد توام درمان در بستر ناکامی
وی یاد توام مونس در گوشه تنهایی

قرآن هم در واقع به نوعی به ما می‌آموزد که «موقعیت‌های مرزی» یعنی آنجا که هستی انسان به لبه‌ی عدم می‌رسد، انسان در موقعیت رؤیت قرار می‌گیرد: «فاذا رکبوا فی الفلک دعوالله مخلصین له الدّین…» وقتی که کشتی‌نشینان خود را در چنگال موج‌های کوه‌آسا در آستانه‌ی هلاکت یافتند، خداوند را خواندند، اما نه از سر روی و ریا، بلکه صادقانه و خالصانه. گویی رفتن به موقعیت‌های مرزی انسان را در افقی قرار می‌دهد که نادیده‌ها را بر او آشکار می‌کند.

باری، تجربه‌ی سویه‌های سوگناک هستی آدمی در این عالم، روح حساس را مشتاق و عطش‌ناک چیزی در ورای عالم ظاهر می‌کند، و دل او را از تعلقات و فریبندگی‌های دنیا سرد می‌نماید. و این تجربه‌یی بود که بی‌تردید مولانا از سر گذرانید، و از این طریق، درک تراژدی را بنیان دانش شاد عارفانه‌ی خود کرد.

مولانا خود تمام این تب و تاب‌ها را در همان ابتدای مثنوی، در ضمن ابیات مشهور به «نی نامه» بیان می‌کند. «نی نامه» البته از یک حیث حدیث انسان بی‌پناهی است که خود را از هستی اصیل به دور می‌بیند، از یک حیث هم سرگذشت روحانی سالک عارفی است که شوق دیدار و وصال خداوند روح او را بی تاب کرده است. اما بدون تردید در آن ابیات می‌توان پژواکی از سرّ درون خود مولانا و ماجراهایی که از روزگار بلخ تا قونیه بر او گذشته بود را نیز بازیافت. «نی» در ابیات نی‌نامه، به تصریح خود مولانا، تمثیلی از شخص او هم هست. مولانا در ضمن این ابیات پرشور و دردانگیز ماجرای مهاجرت خود و دور افتادنش از «اصل»، یعنی خطه‌ی خراسان، را باز می‌گوید. از درد غربت در دیار غریب حکایت می‌کند، و از تنهایی‌های خود و نبودن لبی دمساز می‌نالد:

بشنو این نی چون شکایت می‌کند
از جدایی‌ها حکایت می‌کند
کز نیستان تا مرا ببریده اند
در نفیرم مرد و زن نالیده اند
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش
من به هر جمعیتی نالان شدم
جفت بدحالان و خوش حالان شدم
هر کسی از ظنّ خود شد یار من
از درون من نجست اسرار من
با لب دمساز خود گر جفتمی
همچو نی من گفتنی‌ها گفتمی
هر که او از هم زبانی شد جدا
بی زبان شد گرچه دارد صد نوا
چونکه گل رفت و گلستان درگذشت
نشنوی زان پس ز بلبل سرگذشت…
(مثنوی ۱/۱~)

باری تمام قرائن حکایت می‌کند که مولانا پس از مرگ سیّد و در آستانه‌ی میانسالی روحی ناآرام و مضطرب داشت، و خار خار نارضایتی عمیقی وجود او را سخت می‌خلید. هیچ تردیدی نیست که مولانا هرچه به چهل سالگی نزدیکتر می‌شد شدّت قلق و اضطرابش نیز بالاتر می‌گرفت. گویی در این ایّام او نیز همچون ابوحامد محمّد غزالی، پیش از گریز تاریخی‌اش از بغداد، از بحرانی عمیق، نوعی بیماری روحی پنهان اما ویرانگر رنج می‌برد. در این ایاّم او را می‌دیدند که گاه در دل تاریکی شب دردمندانه به خداوند می‌نالید و از او می‌خواست که ولیّ‌یی از مستوران قباب غیرت الهی را به او بنمایاند.

مولانا خود احوال خویشتن را در این روز‌های پر تب و تاب و پریشان برای ما بازگفته است. او در همان آغاز مثنوی به صراحت به ما می‌گوید که داستان «پادشاه و کنیزک» در واقع نقد حال خود اوست.

خوشتر آن باشد که سرّ دلبران
گفته آید در حدیث دیگران
(مثنوی ۱/ ۱۳۶)
بشنوید ای دوستان این داستان
خود حقیقت نقد حال ماست آن
(مثنوی ۱/۳۵)

ما در ضمن این داستان به روشنی می‌توانیم شمّه‌یی از ماهیت رابطه میان شمس و مولانا را دریابیم. اما علاوه بر آن، مولانا در ضمن این داستان از حال خود پیش از دیدار شمس تبریز نیز پرده برمی‌دارد. در داستان «پادشاه و کنیزک» پادشاه نمادی از خود مولاناست، مولانایی که از تمام نعمت‌های یک زندگی کامیاب بهره‌مند بود، و بر قلوب یاران و مریدانش سلطنت می‌کرد. مولانا پس از سال‌ها ارشادپذیری و کسب علم از محضر بزرگان سرانجام صاحب «دل» شده بود، اما دل خود را بیمار و گرفتار می‌دید. کنیزک نمادی از دل بیمار مولاناست. کنیزک همچون دل مولانا از دردی پنهان رنجور بود و در آتش آن بیماری رفته رفته می‌گداخت و آب می‌شد. مولانا در بیان حال زار کنیزک از احوال دل پریشان خود در آن روزگار حکایت می‌کند:

آن کنیزک از مرض چون موی شد
چشم شه از اشک خون چون جوی شد

طبیبان ظاهربین از سرّ درون مولانا بی‌خبر بودند، و لذا از درمان درد او درماندند. مولانا به چشم خود می‌دید که گوهری عزیزی در وجود او فوت می‌شود. او اگرچه اسب راهواری در زیر پا داشت و خوش می‌تاخت اما پشت به خورشید داشت، و همچون آن «فلسفی» که بعدها حال او را در مثنوی توصیف کرد، هرچه بیشتر می‌دوید از مراد دل جداتر می‌افتاد:

فلسفی خود را از اندیشه بکشت
گو بدو کاوراست سوی گنج پشت
گو بدو چندان که افزون می‌دود
از مراد دل جداتر می‌شود
(مثنوی، ۶/ ۲۳۵۶~)

او عمیقاً احساس می‌کرد که در انبار گندم وجودش موش لانه کرده است، و تمام آنچه در روح خود می‌انبارد، از روزنی پنهان به هرز می‌رود. وقتی که مولانا به نهایت عجز و درد خود رسید، و ناتوانی طبیبان مدعی را دید، همچون همه مضطرین به خداوند رو کرد، و درمان درد خود را از وی طلبید. مولانا پژواکی از این حال نومیدی و عجز و نیز استغاثه‌اش به درگاه خداوند را در احوال پادشاه بازمی گوید، وقتی که شاه نیز درمی یابد که حکیمان از علاج کنیزک محبوب وی درمانده‌اند:

شه چو عجز آن حکیمان را بدید
پا برهنه جانب مسجد دوید
رفت در مسجد سوی محراب شد
سجده گاه از اشک شه پُر آب شد
چون به خویش آمد زغرقاب فنا
خوش زبان بگشاد در مدح و دعا
کای کمینه بخششت ملک جهان
من چه گویم چون تو می‌دانی نهان

ای همیشه حاجت ما را پناه
بار دیگر ما غلط کردیم راه
(۱/ ۵۵~)

در اینجاست که مولانا برای ما فاش می‌کند که در آن لحظات تلخ و ناگواری که امید از ماسوی الله گسسته بود، و یکسره رو به خداوند نهاده بود، ناگاه از آن سوی عالم آینه‌ها بشارتی در می‌رسد. مولانا به صراحت به ما می‌گوید که در اوج آن نومیدی خوابی می‌بیند، و در آن خواب پیرمردی بر او ظاهر می‌شود، و به او بشارت می‌دهد که خداوند لابه‌اش را شنیده است و طبیبی از سوی خود برای درمان روح دردمندش خواهد فرستاد:

چون برآورد از میان جان خروش
اندر آمد بحر بخشایش به جوش
در میان گریه خوابش درربود
دید در خواب او که پیری رو نمود
گفت ای شه مژده حاجاتت رواست
گر غریبی آیدت فردا زماست
چونکه آید او حکیمی حاذقست
صادقش دان کو امین و صادقست
در علاجش سحر مطلق را ببین
در مزاجش قدرت حق را ببین…
(مثنوی، ۱/۶۳~)

از آن پس تمام وجود مولانا دو چشم نگران است که مدام این سو و آن سو را می‌پایید تا آن «غریب» را دریابد. سرانجام در سال ۶۴۲وقتی که مولانای ۳۸ ساله سوار بر مرکب و در حلقه‌ی شاگردان و مریدان خود از مدرسه بازمی‌گشت، در میانه‌ی کوی یکباره «غریبی» پیش آمد، و افسار مرکب او را گرفت. مولانا به یک نظر آن غریب آشنا را بازشناخت: طبیب الهی در رسیده بود. شمس مولانا طلوع کرد، و فصل تازه‌یی در زندگی او گشوده شد.

آرش نراقی

کالیفرنیا، سانتا باربارا
دسامبر ۲۰۰۶

وبسایت آرش نراقی

نظرات

نظر (به وسیله‌ی فیس بوک)

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all