آرش نراقی نهاد اجتماعی طلیعه Arash Naraghi Taleeah Social Instituation

مولوی و تجربه‌ی سکوت

596 بار مشاهده شده

(۱)
حقیقت قدسی از ورای سکوت می‌تراود. قرآن در بیان داستان زندگی زکریا سکوت را نشانه‌یی از سوی خداوند می‌شمارد: قال ربّ اجعل لی‌ آیة قال‌ آیتک الّا تکلّم الناس ثلاث لیال سویّاً … (مریم، ۱۰-۱۱). مولانا در اشاره به همین‌ آیات است که می‌گوید:

زان نشان هم زکریّا را بگــــــــــــــــفت
که نیابی تا سه روز اصلاً بگــــــــــــفت
تا سه شب خامش کن از نیک و بـــــدت
این نشان باشد که یحیی آیـــــــــــــــــدت
دم مزن سه روز‌ اندر گفت و گــــــــــــو
کین سکوتت‌ آیت مقصود تـــــــــــــــــــو
هین میاور‌ این نشان را تو بگــــــــــــفت
وین سخن را دار ‌اندر دل نهـــــــــــــفت (مثنوی، ۲/ ۱۶۷۸~)

پاره‌یی از مفسران گفته‌اند که آن سکوت خود نشانه‌ی خداوند بود، و پاره‌یی دیگر گفته‌اند که نشانه‌ی خداوند به واسطه‌ی آن سکوت بر زکریّا آشکار گردید. در هرحال، عارف در دل داستان زکریّا راز سکوت و نقش کارساز آن را در طریق معنا می‌خواند.

مولانا با ادب سکوت، هم در مقام طریقت و هم در مقام حقیقت، نیک آشنا بود. او خود اهل سکوت‌ورزی بود، و نهایتاً سیمای حقیقت انفسی را در ماورای پرده‌­ی سکوت به تماشا نشست. اما تجربه‌­ی سال‌ها مراقبه‌­ی احوال باطن و طی مراتب سلوک، به وی آموخت که سکوت از جنس واحد نیست، و سالک طریق باید در زندگی معنوی خود مراتب گوناگون سکوت را بیازماید و از سر بگذراند. در‌ این نوشتار مایلم به اختصار تجربه­‌ی مولانا را از مراتب سکوت و نقش آن در زندگی معنوی سالک طریق به اختصار بررسی کنم.

مولوی و تجربه‌ی سکوت نهاد اجتماعی طلیعه

(۲)
نخستین مرتبه‌ی سکوت را می‌توان «سکوت سالکانه» نامید. سکوت سالکانه سکوت مقام طریقت است، یعنی ادبی است که سالک بر روح خود الزام می‌کند تا برکه‌ی گل‌آلود و مضطرب روح خویش را زلالی و آرامش بخشد، شاید که در‌ آینه‌ی صافی آن نقش ماه و ستارگان آسمان بازبتابد. مولانا خود از دوران کودکی و تحت ارشاد پدر و نیز لالای دوران کودکی‌اش، سیّد برهان‌الدّین محقق ترمذی، ادب سکوت سالکانه را آموخته و آزموده بود. سال‌ها بعد نیز که سیّد برهان آن کودک هوشمند را در بیست و چهارسالگی در قونیه بازیافت، او را به سه بار چلّه‌نشینی الزام کرد که از جمله شروط آن التزام به سکوت‌های طولانی بود. وقتی هم که مولانا خود بر مسند شیخوخت نشست و به تعلیم و تربیت مشتاقان عالم معنا پرداخت، کم‌گویی و سکوت‌ورزی را در صدر آداب طریقت خود نهاد.

خوب است در‌ اینجا پاره‌یی از انواع سکوت سالکانه را که در تعالیم مولانا آمده است مرور کنیم:

(۱) یکی از مهمترین انواع سکوت سالکانه، سکوت اخلاقی است. سکوت اخلاقی داروی آفات زبان به شمار می‌آید. عارفان نیک می‌دانستند که به کارگیری نادرست زبان می‌تواند هم به زیان دیگران بینجامد و هم سلامت و زلالی روح سالک را بیالاید. مولانا در داستان طوطی و بازرگان از همین نقش ویرانگر زبان شکوه می‌کند:

ای زبان تو بس زیانی مر مـــــــــــرا
چون تویی گویا چه گویم من تـــو را؟
ای زبان هم آتش و هم خرمنـــــــــی
چند‌ این آتش درین خرمن زنـــــــــی
ای زبان هم گنج بی‎پایان تویـــــــــی
ای زبان هم رنج بی‌درمان تویــــــی
هم صفیر و خدعه مرغان تویـــــــی
هم انیس وحشت هجران تویـــــــــی… (مثنوی، ۱/ ۱۷۳ ~)

در واقع مهمترین آفات زبان بیشتر از جنس ناراستی‌های اخلاقی مانند دروغ‌گفتن، بدگویی‌کردن، سخن ناسزا به دیگری گفتن، زبان به یاوه‌گشودن، سخن‌چینی‌کردن، و امثال آن است. توصیه‌ی مولانا به کسانی که امیر زبان نبودند‌ این بود که سکوت پیشه کنند مبادا اسیر زبان شوند:

من پشیمان گشتم این گفتن چه بــــــود؟
لیک چون گفتم پشیمانی چه ســــــــود؟
نکته‌یی کآن جست ناگه از زبــــــــــان
همچو تیری دان که آن جست از کمان
وانگردد از ره آن تیر ای پســـــــــــــر
بند باید کرد سیلی را ز ســـــــــــــــــر
چون گذشت از سر جهانی را گرفـــت
گر جهان ویران کند نبود شگفــــــــت (مثنوی، ۱/ ۱۶۶۰ ~)

سنگ و آهن را مزن بر هم گــــزاف
گه ز روی نقل و گه از روی لــــاف
زآنکه تاریکست و هر سو پنبــــه‌زار
در میان پنبه چون باشد شـــــــــــرار
ظالم آن قومی ‌که چشمان دوختنــــــد
زآن سخنها عالمی‌ را سوختنـــــــــــد
عالمی‌را یک سخن ویران کنــــــــــد
روبهان مرده را شیران کنـــــــــــــد… (مثنوی، ۱/ ۱۵۹۵ ~ )

(۲) سکوت در مقام تعلیم‌پذیری هم از مراتب سکوت سالکانه است. سالک طریق باید بداند که اوّل شرط تعلیم‌پذیری در عالم معنا آموختن ادب سکوت است. شرط فراگیری از محضر کاملان آموختن هنر شنیدن است:

کودک اوّل چون بزاید شیر نــــوش
مدّتی خامش بود او جمله گــــــوش
مدّتی می‌بایدش لب دوختــــــــــــن
از سخن تا او سخن آموختــــــــــن […]
زآنکه اوّل سمع باشد نطــــــــق را
سوی منطق از ره سمع انـــــــدرآ […]
باقیان هم در حرف هم در مقــــال
تابع استاد و محتاج مثـــــــــــــــال (مثنوی، ۱/ ۱۶۲۴~)

بنابراین، در‌ اینجا سکوت از جنس سکوت شاگردانه است:

تو رعیت باش چو سلطان نــــــه‌یی
خود مران چون مرد کشتیبان نـه‌یی
چون نه‌یی کامل دکان تنها مگـــــیر
دست خوش می‌باش تا گردی خمیر (مثنوی، ۲ /۳۴۴۰~)

البته مولانا می‌گوید یکی از نشانه‌های حضور در محضر اولیای الهی نیز زبان درباختن است:

چون به نزدیک ولی الله شــود
آن زبان صد گزش کوته شـود (مثنوی، ۳/ ۲۵۵۰)

از نگاه مولانا معارف انفسی، یا به تعبیر وی «فقر»، بیش از آنکه از راه زبان آموخته شود از هم‌نشینی و هم‌نفسی با پاکان حاصل می‌شود، یعنی از جان به جان می‌تراود:

علم آموزی طریقش قولــــــــی است
حرفت آموزی طریقش فعلـــی است
فقر خواهی آن به صحبت قایـم است
نه زبانت کار می‌آید نه دســـــــــــت
دانش آن را ستاند جان ز جـــــــــان
نه ز راه دفتر و نه از زبــــــــــــان (مثنوی، ۵/ ۱۰۶۲~)

(۳) سکوت رازدارانه هم از مراتب سکوت سالکانه است. سالک طریق وقتی در خور تعلیم پذیری می‌شود که ادب رازداری را بیاموزد، یعنی سرّی را که می‌آموزد با نامحرمان در میان ننهد.‌ این رازداری البته گاه از آن‌رو بود که مبادا معارف انفسی از حدّ فهم نامحرمان نا آشنا فراتر رود و به گمراهی‌ ایشان بینجامد، یا نااهلان آن معارف را دامی ‌برای فریب خلایق سازند. گاهی هم‌ این رازدانی بنابه ملاحظاتی سیاسی یا اجتماعی بود: چه بسا افشای معارف انفسی خصوصاً در جامعه شریعت‌مدار عوام آشوبی کند و سر سرداران سرّدان را بر سر دار کند.

مولانا به سالکان می‌آموزد که از دو راه می‌توان رازداری و سرّپوشانی کرد: یکی از طریق نگفتن است:

چون ببینی مشک پر مکر و مجـــاز
لب ببند و خویشتن را خنب ســــــاز (۶/ ۲۰۳۷)

عاشقی و مست و بگشاده زبــــــان
الله الله اشتری بر نــــــــــــــــاودان
چون ز راز و ناز او گوید زبـــان
با جمیل الستّر خواند آسمـــــــــان (۳/ ۴۷۳۰~)

اما گاهی سرّپوشانی از طریق گفتن است، مانند بلبلی که در روی گل نعره می‌زند تا سرّ بوی گل را بپوشاند:

حرف گفتن بستن آن روزن اســــت
عین اظهار سخن پوشیدن اســــــت
بلبلانه نعره زن در روی گـــــــــل
تا کنی مشغولشان از بوی گــــــــل
تا به قل مشغول گردد گوششـــــان
سوی روی گل نپرد هوششـــــــان (۶/ ۶۹۱~)

(۴) گاهی هم سکوت ناشی از بی‌رغبتی روحی سالک است به همسخنی و هم‌نشینی با کسانی که درد او را ندارند و دل در گرو محبوب‌هایی جز محبوب او سپرده‌اند. مشغولیت‌های آن نامحرمان در چشم او چندان بی‌جلوه است که او رغبتی به سخن گفتن درباره‌ی آن محبوب‌ها در خود نمی‌یابد. سکوت‌پیشگی واکنش طبیعی روح اوست نسبت به حضور بیگانه ناهمدل. مولانا در ابتدای مثنوی شمه‌یی از‌ این نوع سکوت‌پیشگی را در احوال خود سراغ می‌دهد:

با لب دمساز خود گر جفتـــــــــــــمی
همچو نی من گفتنی‌ها گفتــــــــــــمی
هر که او از هم زبانی شد جــــــــــدا
بی‌زبان شد گرچه دارد صد نــــــــوا
چونکه گل رفت و گلستان درگذشـت
نشنوی زان پس ز بلبل سرگذشـــــت

و در غزلی زیبا نیز از‌ این حال خود پرده برمی‌دارد:

همه جمال تو بینم چو چشم باز کنــــم
همه شراب تو نوشم چو لب فراز کنم
حرام دارم با مردمان سخن گفتــــــــن
و چون حدیث تو‌ این سخن دراز کنـم
هزار گونه بلنگم به هر رهم که برنـد
رهی که آن به سوی تست ترکتاز کنم […]
خموش باش، زمانی بساز با خمشـی
که تا برای سماع تو چنگ ساز کنم.

باری، بر فهرست سکوت‌های سالکانه می‌توان بیش از‌ اینها افزود. اما در نهایت غایت اصلی سکوت سالکانه یا سکوت طریقتی آن است که سکوت زبانی به سکون روانی بینجامد، یعنی تلاطم‌ها و آشوب‌های روحی سالک آرام پذیرد، و سالک در آرامش و طمأنینه‌یی که بر روانش حاکم می‌شود نغمه‌های چنگ الهی را به گوش جان بشنود:

گفت هان ای سخرگان گفت و گـو
وعظ و گفتار زبان و گوش جــــو
پنبه ‌اندر گوش حسّ دون کنیــــــد
بند حسّ از چشم خود بیرون کنید
پنبه آن گوش سر گوش سر است
تا نگردد‌ این کر، آن باطن کرست
بی‌حس و بی‌گوش و بی‌فکرت شوید
تا خطاب ارجعی را بشنویـــــــــد (۱/ ۵۶۸~)

دم مزن تا بشنوی از دم زنان
آنچه نامد در زبان و در بیان
دم مزن تا بشنوی زآن آفتاب
آنچه نامد در کتاب و در خطاب
دم مزن تا دم زند بهر تو روح
آشنا بگذار در کشتی نوح (۳ /۱۲۹۸~)

از منظر مولانا سکوت سالکانه شگردی در شکار حقیقت انفسی است. مولانا مکرراً فرآیند کشف حقیقت انفسی را به پدیده شکار کردن تمثیل می‌کند. تمثیل شکار به ما می‌آموزد که کشف حقیقت انفسی نوعی کنش است. اما تصوّر غالب بر‌ این بوده است که در صحنه‌ی این شکار، سالک طریق شکارچی است و حقیقت شکاری که باید به دام افتد. مطابق‌ این تصویر البته حقیقت بسان غزالی گریزنده و تیزپاست که باید برای نزدیک شدن به آن در سکوت مطلق آهسته گام برداشت مبادا‌اندک موجی در فضا غزال را برماند. اما تصویر مولانا از تقرب به حقیقت انفسی یکسره متفاوت است. از منظر او در میدان‌ این شکار، فرد سالک شکار است نه شکارچی. صید حقیقت انفسی از طریق صید شدن است نه صیادی. به بیان دیگر، کشف حقیقت انفسی، برخلاف حقیقت آفاقی، مستلزم کنشی پذیرنده است نه کنشی تهاجمی. سالک طریق باید هنر شکیبایی و گشودگی را بیاموزد تا پذیرنده بارقه‌های حقیقت انفسی شود. سلوک سالکانه‌ این شکیبایی و گشودگی را به او می‌آموزد:

آنکه ارزد صید را عشق است و بس
لیک او کی گنجد‌ اندر دام کس
تو مگر‌ آیی و صید او شوی
دام بگذاری به دام او روی
عشق می‌گوید به گوشم پست پست
صید بودن خوشتر از صیادی است
گول من کن خویش را و غرّه شو
آفتابی را رها کن ذرّه شو
بر درم ساکن شو و بی خانه باش
دعوی شمعی مکن پروانه باش (مثنوی، ۵ /۴۰۹~ )

(۳)

سالکی که از مرتبه سکوت سالکانه درمی‌گذرد به مقام سکوت عارفانه برمی‌آید. سکوت سالکانه مرکبی است که سالک بر آن می‌نشیند تا به مقصدی برسد، سکوت عارفانه اما حال آن سوار است وقتی که به مقصد می‌رسد. می‌توان گمان زد که تجربه‌ی سکوت عارفانه در زندگی مولانا تقریباً مدّتی پس از دیدار دوباره سیّد برهان در قونیه آغاز شد و با دیدار شمس تبریزی به اوج رسید. سیدّ برهان پس از آنکه مولانای جوان را به سه بار چلّه نشینی الزام کرد، او را در علم ظاهر و باطن کامل خواند.‌ این کمال را بیشتر باید از جنس کمال معرفتی دانست. دیدار عشق آمیز و شورانگیز شمس تبریز بود که این ملای جوان را به کمال وجودی رسانید. پس از دیدار استحاله‌بخش شمس بود که خمر وجود مولانا خل شد، و در خروش خیزابهای غزلیات شورانگیزش «خاموشی» گزید. در واقع غزلیات شورانگیز شمس و نیز مثنوی شریف را باید ثمره‌ی خاموشی مولانا و تجربه‌ی سکوت عارفانه‌ی وی دانست.
سکوت عارفانه یا سکوت مقام حقیقت وضعیت وجودی عارف است در تجربه‌ی دیدار. عارفی که به مقام مشاهده برمی‌آید و به دیدار محبوب می‌رسد زبان در می‌بازد. اما این زبان درباختگی هم از یک نوع نیست. مولانا به ما می‌آموزد که سکوت عارفانه نیز مراتبی دارد:

(۱) نخستین مرتبه‌ی سکوت عارفانه را باید سکوت معرفت آمیز دانست. این سکوت ناشی از معرفت بی‌واسطه‌یی است که عارف از جان جهان می‌یابد. عارف در تجربه‌ی دیدار خداوند و شناخت ناشی از آن دیدار، زبان درمی‌بازد. از منظر مولانا این عبارت پیامبر بزرگوار اسلام که «من عرف الله کلّ لسانه» ناظر به همین مقام است. اما چرا معرفت به خداوند زبان را می‌دوزد، و عارف را به خاموشی وامی‌دارد؟ از منظر مولانا درباختگی زبان در این مقام دست کم به دو علّت است:

عامل نخست، شهود جلال و عظمت امر مقدس است. تجربه امر مقدس هیبت افکن و خشیت آور است. امر عظیم از حدود فاهمه عارف درمی‌گذرد و از تور زبان بشری که برای شکار پدیده‌های متناهی تنیده شده است، می‌گریزد:
لفظ در معنی همیشه نارسان
زآن پیمبر گفت قد کلّ لسان
نطق اصطرلاب باشد در حساب
چه قدر داند ز چرخ و آفتاب
خاصه چرخی کاین فلک زو پرّه‌یی است
آفتاب از آفتابش ذرّه‌یی است (مثنوی، ۲ /۳۰۱۸~)
این سکوت را که واکنش روح عارف در برابر عظمت امر مقدس است می‌توان «سکوت جلالی» نامید.

اما مطابق تلقی عارفان، امر مقدّس نه فقط جلیل و دل شکن که جمیل و دلربا نیز هست. عارف در کنار جلال باری جمال او را نیز شهود می‌کند و در این دیدار چنان دل از کف می‌دهد که از سر حیرانی همچون زنان مصری در دیدار یوسف دست می‌خلد و زبان درمی‌بازد:
بوی آن دلبر چو پرّان می‌شود
آن زبانها جمله حیران می‌شود
عاشقان را شد مدرّس حسن دوست
دفتر و درس و سبقشان روی اوست
خامشند و نعره تکرارشان
می‌رود تا عرش و تخت یارشان (مثنوی، ۳/ ۳۸۴۲~)

این سکوت را که ناشی از حیرانی روح عارف در برابر زیبایی امر مقدس است می‌توان «سکوت جمالی» نامید.

(۲) مرتبه دیگر سکوت عارفانه را می‌توان سکوت عشق آمیز دانست. تجربه عشق شمس مولانا را به درک این نوع از سکوت پیشگی نزدیک کرد. از منظر مولانا، وقتی که عارف به مقام معرفت می‌رسد کم نمانده که به وادی عشق گام نهد. محبت ثمره دانش است:

این محبت هم نتیجه دانش است
کی گزافه بر چنان تختی نشست (مثنوی، ۲ /۱۵۳۳)

زیبایی معشوق سرچشمه عشق عاشق است. حیرانی در برابر حسن محبوب شیفتگی و شیدایی را در روح عاشق برمی‌انگیزد و این عشق یا انجذاب زمینه ساز نزدیکی و محرمیت میان عاشق و معشوق می‌شود. مقام عاشقی مقام محرمی‌است، و در روابط محرمیت آمیز هزار و یک راه جز زبان برای مفاهمه گشوده می‌شود، و بلکه عمیقترین و لطیفترین معانی ماورای زبان و «از ره پنهان» مبادله می‌گردد. مقام عشق یا محرمیت مقام همدلی است، و از منظر مولانا همدلی بسی گویاتر از همزبانی است:

همزبانی خویشی و پیوندی است
مرد با نامحرمان چون بندی است
ای بسا هندو و ترک همزبان
ای بسا دو ترک چون بیگانگان
پس زبان محرمی‌خود دیگرست
همدلی از همزبانی بهتر است
غیرنطق و غیر‌ ایما و سجل
صد هزاران ترجمان خیزد زدل (مثنوی،۱ /۱۲۰۸~)

مولانا وضعیت وجودی خود را در دوران جوشش معنوی و آفرینش هنریش در یک واژه بیان می‌کند: «خاموش». او خود را در مقام آفرینش هنری و خلق معانی همچون یک نی می‌بیند که بر لبان مرد نایی نهاده شده است: آنچه از او می‌تراود از او نیست، از آن سوست. از منظر او عارف همچون نی به خودی خود بی نواست، اما وقتی که گره‌های وجودش را می‌گشاید و از خودی تهی می‌شود همچون واسطه‌یی امین نوای مرد نایی را به گوش جان ما می‌رساند:

دو دهان داریم گویا همچو نی
یک دهان پنهان است در لبهای وی
یک دهان نالان شده سوی شما
های هویی درفکنده در هوا
لیک داند هر که او را منظر است
که فغان این سری هم زآن سر است
دمدمه این نای از دم‌های اوست
های هوی روح از هیهای اوست
گر نبودی با لبش نی را سمر
نی جهان را پر نکردی از شکر (مثنوی، ۶/ ۲۰۰۳~)

مولانا خود را در مقام سرایش غزلیات و نیز مثنوی شریف مانند آن نی می‌دید- گویا و خموش:

این سخن را بعد ازین مدفون کنم
آن کشنده می‌کشد من چون کنم

بحق آن لب شیرین که می‌دمد در من
که اختیار ندارد به ناله این سرنا

کشاکشهاست در جانم کشنده کیست؟ می‌دانم
دمی‌خواهم بیاسایم ولیکن نیستم امکان
به هر روزم جنون آرد، دگر بازی برون آرد
که من بازیچه اویم ز بازیهای او حیران
چو جامم گه بگرداند، چو ساغر گه بریزد خون
چو خمرم گه بجوشاند، چو مستم گه کند ویران

ای که میان جان من تلقین شعرم می‌کنی
گر تن زنم خامش کنم ترسم که فرمان بشکنم.

از منظر مولانا آن کس که از خود خالی می‌شود و به مقام خاموشی می‌رسد خالی نمی‌ماند، از خداوند پر می‌شود. او آشکارا خلاء و خاموشی وجود خود را از این دست می‌دانست. آورده‌اند که وقتی خادم خود را کاری می‌فرمود، و چون او در ضمن اظهار سمع و قبول خویش «ان شاء الله» بر زبان می‌راند، مولانا بر وی بانگ زد: «ای ابله! پس گوینده کیست؟».

(۳) اما عالیترین مرتبه سکوت عارفانه را مولانا در اواخر عمر خود آزمود: سکوت مقام فنا. مولانا در حدود دو ماه آخر عمر خود یکباره سرایش مثنوی شریف را ناتمام رها کرد. این سکوت ناگهانی برای بسیاری از نزدیکان مولانا شگفت انگیز می‌نمود. فرزند او سلطان ولد پدر را به اتمام داستان شهزادگان و قلعه ذات الصوّر ترغیب می‌کرد، اما مولانا در پاسخ به این اشاره بسنده کرد که «قوّه نطق من از این پس به گفتار نمی‌آید و باقی آن داستان هم بی واسطه لفظ و زبان، در گوش دل آن کس که نور جان دارد گفته می‌آید و حاجت به نظم و بیانش نیست.» ظاهراً در میان نزدیکان مولانا تنها حسام الدّین بود که به فراست دریافت این سکوت ناگهانی نشانه تحوّلی ژرف در وجود مولاناست، و این سلطان شگرف سخن اکنون به وادی ماورای سخن گام نهاده است. احیاناً نزدیکی گامهای مرگ در تجربه سکوت فنا آمیز بی تأثیر نبوده باشد. مرگ از منظر مولانا نقطه عطف است، آغاز تجربه‌یی بکلّی دیگر. او خود پیشتر در بیان تجربه عارف از مرگ پرنده‌یی را مثال می‌زند که در قفسی در میانه باغ گرفتار است. پرنده از ورای میله‌های قفس باغ دل انگیز و بهاری و جمع مرغان هم جنس و هم نفس را می‌بیند، و بی تابانه خود را به هر سو می‌کوبد تا گریزگاهی بیابد. این شوق رفتن وقتی بیشتر زبانه می‌کشد که مرغ گشوده شدن در قفس و پیوستن به معشوق را بسی نزدیک ببیند:

مرگ شیرین گشت و نقلم زین سرا
چون قفس هشتن پریدن مرغ را
آن قفس که هست عین باغ در
مرغ می‌بیند گلستان و شجر
جوق مرغان از برون گرد قفص
خوش همی‌خوانند ز آزادی قصص
مرغ را‌اندر قفص زان سبزه زار
نه خورش ماندست و نه صبر و قرار
سر ز هر سوراخ بیرون می‌کند
تا بود کین بند از پا برکند
چون دل و جانش چنین بیرون بود
آن قفص را در گشایی چون بود؟ (مثنوی، ۳ /۳۹۵۰~)

برای عارف مرگ سرآغاز استحاله‌یی وجودی در صمیم هستی اوست و پیوندی عمیق با وصال محبوب دارد. و همین است که این تجربه را برای او بسی شوق انگیز و خواستنی می‌کند:

چون جان تو می‌ستانی چون شکرست مردن
با تو زجان شیرین شیرین ترست مردن
بگذار جسم و جان شو، رقصان بدان جهان شو
مگریز اگرچه حالی شور و شرست مردن
از جان چرا گریزم، جانست جان سپردن
وزکان چرا گریزم کان زرست مردن
چون زین قفص برستی در گلشن است مسکن
چون این صدف شکستی چون گوهرست مردن
چون حق تو را بخواند، سوی خودش کشاند
چون جنّت است رفتن، چون کوثر است مردن.

سکوت فناآمیز حال عارف است وقتی که از هر حالی می‌رهد، منطق گفت و گو با معشوق است وقتی که دوگانگی‌ها از میانه برمی‌خیزد و آنچه می‌ماند جز نفس حضور نیست. مولانا تجربه نوعی فنا را در افق هستی خود نزدیک دید، و تازیانه همین شهود بود که اسب روح او را به گنبدی کردن واداشت تا از گردون خودی یکسره درگذرد. در اواخر دفتر ششم‌اندکی پیش از پایان بی پایان مثنوی شریف، مولانا از طلیعه آن تحوّل وجودی در قالب تمثیلی جذاب و روشنگر خبر می‌دهد. او در این ابیات که احیاناً فقط چند ماهی پیش از مرگ خود سروده است بصیرت مندانه می‌گوید که ما اسب سخن را تا بدینجا راندیم، و آنچه را که گفتنی بود گفتیم، اما اکنون به لب دریای جان رسیده‌ایم، و در این دریا دیگر نمی‌توان با مرکب سخن راند. برای پیمودن بحر باید از اسب فرود آمد و بر قایق سکوت نشست. اما بالاتر از آن، وقتی که با قایق سکوت به میانه دریا می‌رسیم باید آن قایق را نیز در هم بشکنیم که سکوت هم خود از جنس حجاب است. سکوت و سخن فقط در سیاق نشانه‌های زبانی معنا دارد. اگر زبانی درکار نباشد خاموشی «سکوت» نیست، «گنگی» است. اما حضور نشانه از جدایی دالّ و مدلول حکایت می‌کند. بنابراین، سکوت هم همچون سخن به مقام فراق متعلق است. اما در مقام فنا، وقتی که عاشق فاصله میان خود و معشوق را درمی‌نوردد و فراق از میانه برمی‌خیزد، نشانه‌ها بی کار می‌شود، و به دنبال آن، «سکوت» هم همچون «سخن» محو می‌گردد. مقام فنا و وصال ورای سکوت و سخن است، هرچند که در دل «سکوت مافوق زبان» هزار و یک سخن میان «من» عارف و «من من تر» او ردّ و بدل می‌شود:

این مباحث تا بدینجا گفتنی ست
هرچه‌ آید زین سپس بنهفتنی ست
ور بگویی ور بکوشی صد هزار
هست بیگار و نگردد آشکار
تا به دریا سیر اسپ و زین بود
بعد ازینت مرکب چوبین بود
مرکب چوبین به خشکی ابترست
خاص آن دریاییان را رهبرست
این خموشی مرکب چوبین بود
بحریان را خامشی تلقین بود …
وآن کسی کش مرکب چوبین شکست
غرقه شد در آب او خود ماهیست
نه خموشست و نه گویا نادریست
حال او را در عبارت نام نیست
نیست زین دو هر دو هست آن بوالعجب
شرح این گفتن برونست از ادب (مثنوی، ۶/ ۴۶۱۹~)

سکوت مقام فنا نفس ماهی شدن است در ژرفای دریای جان.

آرش نراقی

۳ سپتامبر ۲۰۰۸
کالیفرنیا، سن برناردینو

وبسایت آرش نراقی

 

 

 

نظرات

نظر (به وسیله‌ی فیس بوک)

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all