crowd-psych-content-photo

تحلیل روانشناختی زجرکُشی

644 بار مشاهده شده

 اسماعیل درمان
زجرکُش شدنِ فرخنده* شاید نخستین واقعه‌یی در افغانستان بود که حین وقوع و پس از وقوع به شکل گسترده‌یی پوشش داده شد. قتل او از نظر نوعیت و ماهیت نیز بسیار متفاوت بود، و شاید یکی از دلایل عمده‌یی که این حادثه را از حوادث دیگر متمایز ساخت و این قدر تکان‌دهنده گشت، همین بود. این تفاوت، اما، سبب شد تا تعداد قابل توجهی از شهروندان افغانستان و افغان‌های مقیم کشورهای دیگر، عواطفی چون خشم، درماندگی، افسردگی، و استرسِ شدید را تجربه کنند. تجربه‌کردن مخلوطی از این عواطف و احساسات تقریبا به این معناست که شخص استرس یا ترامای حاد را از سر می‌گذراند. تراما یعنی آسیب روانی؛ آسیب خفیف، متوسط، یا شدید روانی.

در کنار این، یکی از پرسش‌های عمده این بوده است که چه چیزی سبب می‌شود تا فرد یا افراد حاضر می‌شوند دست به چنین «عمل وحشیانه» بزنند و یک فرد دیگر را، به ویژه یک زن در جامعه‌ی محافظه کار و سنتّی افغانستان را، مورد حمله قرار دهند و در نهایت با قساوتِ شگفتی برانگیز مرتکب زجرکُشی lynching شوند؟

مرور کوتاه وضعیت اجتماعی کشور نشان می‌دهد که آن چه منجر به چنین حادثه‌یی شد، شبکه‌یی از عوامل است. به عبارت دیگر، یک عامل به تنهایی معمولا منجر به چنین حوادثی نمی‌شود. در اکثر موارد، عوامل متعددی دخیل‌اند، از آن میان آموزش و تأیید خشونت، نبودِ آگاهی، عدم تطبیق قانون، افراط‌گرایی تقدس‌محور، اطمینان‌داشتن از شکستن قانون و پاسخگو نبودن،…

در این نوشته به شکل مختصر به چند عامل عمده‌ی روانشناختیِ زجرکُشی اشاره می‌کنم.

انسان موجودی است دارای چندین نقش. او به یک نقش خلاصه نمی‌شود. مثلا فرد تنها به شغل خود خلاصه نمی‌شود؛ یا تنها به پدر بودن یا مادر بودن خلاصه نمی‌شود. یک فرد، وقتی در یک گروه و موقعیت است، دارای یک نقش است، و در گروه و موقعیت دیگر، دارای نقشی دیگر. شخص در منزل نقش مادر را دارد. برای شوهرش، نقش همسر را دارد. بیرون از منزل نقش معلم یا داکتر را دارد و… در کنار این، همان گونه که یک فرد، در زمان داخل شدن به یک گروه (مثلا گروه همکاران، گروه اعضای خانواده، گروه دوستان…)، هم تأثیر وارد می‌کند و هم، بالمقابل، تأثیر می‌پذیرد. لیکن معمولا تأثیرپذیری فرد از گروه بیشتر است. به عبارت دیگر، معمولا این فرد است که تابع گروه می‌شود، از گروه پیروی می‌کند؛ از گروه تقلید می‌کند؛ و از گروه حمایت می‌کند. فرد در هنگام وارد شدن به گروه، بخش عمده‌یی از هویت خود را ذوبِ آن گروه می‌کند، و حتی اگر نخواهد، معمولا به شکل ناخواسته هویت‌اش متأثر از هویت گروه خواهد شد.

ذوب‌شدن هویت فردی در هویت گروهی
یکی از پرسش‌های رایجی که مطرح می‌شود، این است: چرا برخی افراد که حتی درس خوانده‌اند، یا ظاهرا اصلا خشن نیستند، با گروهِ زجرکُش همراهی کردند و در زجرکُشی سهم گرفتند؟

همان گونه که اشاره کردم، هویت گروه، نیرومندتر از هویت فرد است. فرد، وقتی داخل گروه قرار گرفت، به رفتار اعضای دیگر گروه می‌نگرد و در اکثر موارد از این رفتار تقلید می‌کند. او به شکل خودآگاه یا ناخودآگاه به این نتیجه می‌رسد که «اگر این همه آدم چنین کاری می‌کنند، لابد کار شان درست است و دلیل کافی برای این کار دارند.» و اگر، بر حسب تصادف، آن گروه برای ارتکاب جنایت شکل گرفته باشد، احتمال دخیل‌شدن فرد در آن جنایت بسیار بالاست.

دلیل دیگر این است که فرد، زمانی که به تنهایی عمل می‌کند، بیشتر متوجه‌ی رفتار و گفتار خود است. او معمولا این را در نظر می‌گیرد که رفتارش تحت نظر است و باید خودش، شخصا و مستقلانه، در برابر رفتار خود پاسخگو باشد و مسوولیت گفته‌های خود را داشته باشد. لیکن زمانی که فرد در جمع بود و این جمع شروع به کاری کرد که واضحا خلاف قانون و هنجار اجتماعی بود، فرد معمولا با آن جمع همراهی می‌کند، چون برداشت و احساس‌اش این است که «این مسئوولیت مربوط به کُل گروه است، تقسیم ِ بر اعضای گروه است، و من به تنهایی پاسخ‌گو نخواهم بود.» برداشت مشابه دیگر این است که «هر کاری بکنم به من ضرری نخواهد رسید!». این یعنی تقسیم‌شدن مسئوولیت بین تمام حاضران در گروه، یا به عبارت دقیق‌تر، جمع crowd؛ چون این جمعیت به زودی و پس از ختم ِ زجرکُشی، از هم می‌پاشد و هر کس دنبال کار خود می‌رود.

اثر ِ اقتدار
عامل دیگر «اثر ِ اقتدار» – authority effect – است. تحقیقات بارها نشان داده‌اند که فرد به سادگی تابعِ کس یا کسانی می‌شود که در موضع اقتدار و مشروعیت قرار دارند. معمولا فرد حرف یک داکتر را در باره‌ی یک موضوع پزشکی، یا حرف یک ملا را در باره‌ی یک مساله‌ی دینی، می‌شنود و می‌پذیرد و تقریبا همیشه «بدون چون و چرا» می‌پذیرد. حالا کافی است در میان گله، کسی با استفاده از «اثرِ اقتدار»، یکی را بر علیهِ دیگری بشوراند؛ مثلا فرد خودش «ملا» باشد و سپس ادعا کند و فریاد کشد که «فلان شخص به دین توهین کرده». این کار او معمولا مورد پذیرش ِ بدون ِ پرسشِ اعضای دیگر جمع قرار می‌گیرد. و چون رفتار جمع، واگیر است، مورد هدف قرار دادن آن شخص سریعا اتفاق می‌افتد.

غیر انسانی دیدنِ انسان
یکی از مهمترین عوامل ریشه‌یی جنایت و زجرکُشی این است که فرد، دیگری را به چشم ِ انسان نبیند و به این باور و یقین برسد که «او نه تنها انسان نیست، بلکه حیوان بوده و یک موجود پست و مستحق مجازات شدید و مرگ است». این قدم اساسی و مهم برای شروع جنایت است. افرادی که دست به جنایت می‌زنند، نخست با این موضوع کنار می‌آیند. متأسفانه رویکردهای افراطی ظرفیت این را دارند که چنین باوری را در میان پیروان خود زرق کنند. رهبران گروه‌های افراطی مرتب به پیروان خود این را القاء می‌کنند که هر کسی که مثل ماست، خوب است و انسان؛ و هر کسی که مثل ما نیست، او بد، نا انسان و حتی حیوان است که باید «جزای حیوانیت خود را ببیند!». این باور، پس از مخلوط‌‌شدن با عوامل ذکر شده‌ی بالا، نسخه‌ی کاملی می‌شود برای زجرکُشی.

فرصتِ گریز از قانون
یکی از دلایلی که گروه / جمع جرأت پیدا می‌کند تا دست به زجرکُشی بزند این است که متوجه شود مجریان نظم و قانون غایب اند، یا سکوت کرده‌اند، یا حتی همنوا با گله – گروه‌اند. در اکثر زجرکُشی‌های صورت گرفته در پاکستان و برخی کشورهای دیگر، یکی از عوامل عمده همین بوده است. در مورد زجرکُش‌شدن فرخنده نیز این عامل دخیل بود. افسران پلیس هیچ رویکرد ویژه‌یی برای کنترل وضعیت نداشتند و این سبب جرأت بیشتر جمعیت شد. اعضای جمع، با دیدن سکوت (یا حتی همراهی) افسران پلیس بیشتر تشجیع شدند و به این باور رسیدند که پلیس نیز این عمل شان را تأیید می‌کند. این یعنی آخرین ضربه‌ی کشنده بر پیکر قربانی.

این عوامل و دلایل نشان می‌دهند که برای رسیدگی به یک مشکل چند عاملی و چند بُعدی، به راه‌حل‌ها و مکانیزم‌های چند لایه و چند بُعدی ضرورت است و رفتار گله‌وار می‌تواند خیلی‌ها را قربانی کند. مجریان قانون و شهروندانی که به این آگاهی می‌رسند، باید به شکل جدّی به زمینه‌های رشد و وقوعِ چنین حوادثی توجه کنند.

برخی پیشنهادهای کلّی:
-تطبیق عدالت در این مورد و اطمینان از تطبیق عدالت در موارد جُرمی – جنایی دیگر. این می‌تواند بخشی از زخم‌های عاطفی را ترمیم کند و مقداری آرامش را به شهروندان آسیب‌دیده برگرداند.
– بازنگریِ جدّی سیستم آموزشی و تربیتی
– اولویت‌دادن به سلامت روان شهروندان و روی‌دست گرفتن برنامه‌های سرتاسری صحت روانی و آموزش رفتار مداراگر و پرهیز از خشونت. برنامه‌های درازمدت برای تداویِ ترامای پس از جنگ و نا امنی.
– نظارت جدّی بر فعالیت‌های گروه‌های که تحت نام دین، نسخه‌ی تندروانه و ضد انسانی از دین را ترویج و ترغیب می‌کنند.
– پشتیبانی از اندیشه‌ورزی، آزادی بیان، و تلاش‌های متمرکز برای نهادینه‌ساختن رفتار مدنی و هم‌پذیری.
– دقت بیشتر به رفتار و تعاملات اجتماعی نوجوانان، به ویژه که آن‌ها در این دوره‌ی سنی دنبال «هویت» و «جلبِ تأیید»اند و این تمایل آن‌ها را به شدت آسیب‌پذیر می‌گرداند. و این آسیب‌پذیری معمولا آن‌ها را طعمه‌ی خوبی برای گروه‌های تندرو می‌سازد.

* فرخنده، بانوی جوانِ مقیم کابل که به تاریخ ۱۹ مارچ ۲۰۱۵، پس از این که تعدادی بر او اتهام «قرآن‌سوزی» وارد کردند، در کنار زیارت «شاه دوشمشیره» در شهر کابل توسط گله‌یی خشمگین از شهروندان، علی‌رغم حضور چندین افسر پلیس، زجرکُش شد.

 

 گرفته شده از وبسایت روان آنلاین

نظرات

نظر (به وسیله‌ی فیس بوک)

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all