معنا بخشیدن به زندگی - مصطفی ملکیان - نهاد اجتماعی طلیعه

معنابخشیدن به زندگی

835 بار مشاهده شده

مصطفی ملکیان

آقای ملکیان در این گفت‌وگو، معانی و برداشت‌های متعدد از بحث «معنای زندگی» را از یکدیگر باز شناخته و پس از ارائه‌ی توضیحاتی در باره‌ی هر کدام، به مسائلی همچون مجهول‌بودن یا مکشوف‌بودن معنای زندگی، رابطه‌ی عشق با معنای زندگی و ساحت‌های گوناگونی که در آنها مساله‌ی «معنای زندگی» قابل طرح است، پرداخته است.

در مورد معنای زندگی اولاً باید دو امر را از یکدیگر تفکیک کرد. گاه مراد از معنای زندگی، هدف زندگی است و گاه مراد از آن، فایده‌ی زندگی است و اینها خیلی با هم متفاوتند. نخست، درباره‌ی معنای زندگی، به معنای هدف زندگی سخن می‌گویم. گاه هدف به موجودی که دارای علم و اراده است، نسبت داده می‌شود و گاه به موجودی که دارای علم و اراده نیست. حال ما در میان موجوداتی که دارای علم و اراده هستند، توجه خود را به انسان محصور می‌کنیم. موجود صاحب علم و اراده، در یکایک کارهای آگاهانه‌یی که انجام می‌دهد، رسیدن به چیزی را در نظر دارد که به آن هدف می‌گوییم.

به این نوع هدف که درون شخص دارای علم و اراده است، به همان دلیل که درون آن شخص است، هدف خودبنیاد می‌گوییم; یعنی هدفی که بنیادش در خود موجود دارای علم و اراده است. اما گاهی هدف به موجودی نسبت داده می‌شود که دارای علم و اراده نیست. در این گونه موارد، وقتی می‌پرسیم که هدف چیست، مراد این است که سازنده‌ی این موجود، چه هدفی از ساختن آن داشته است. به این هدف، هدف خارجی گفته می‌شود; یعنی هدفی که در باطن و درون خود این شی ء نیست; بلکه در خارج اوست; یعنی در ذهن و ضمیر سازنده‌ی اوست. حتی وقتی که به رفتار انسان هدفی نسبت می‌دهیم، مرادمان همین معنای دوم است; چون رفتار انسان دارای علم و اراده نیست. تا این جا بین هدف خودبنیاد و هدف خارجی تفکیک قائل شدیم.

آیا می‌شود به زندگی، هدف خودبنیاد نسبت داد؟ به نظر می‌آید اگر مراد از هدف، هدف خودبنیاد باشد، باید بگوییم که زندگی هیچ هدفی ندارد; چون دارای علم و اراده نیست تا هدف داشته باشد. آیا می‌توان به زندگی که خود دارای علم و اراده نیست، هدفی خارجی نسبت داد؟ پرسش اصلی این است که آیا همان طور که برای مثال، ساعت، سازنده‌یی دارای علم و اراده داشته است، زندگی انسان‌ها هم سازنده‌یی دارای علم و اراده دارد یا خیر؟

پاسخ این سؤال بسته به این که شما مادی (1) یا به تعبیر دیگر، حتی سکولار (2)  به یکی از معانی آن باشید و یا الهی باشید، تفاوت پیدا می‌کند. اگر شما ماتریالیست یا به تعبیری، سکولار باشید، طبعا قائل به این نیستید که زندگی پدیدآورنده‌یی دارد که از علم و اراده برخوردار است; در این صورت نمی‌توان گفت که زندگی دارای هدف خارجی است. از سوی دیگر، اگر شما الهی باشید، می‌توانید قائل به این باشید که زندگی، سازنده‌یی دارد و آن سازنده دارای علم و اراده است; بنابراین می‌توان گفت که آری; این زندگی دارای معناست; یعنی دارای هدف خارجی است.

اما گاهی مراد از معنای زندگی، هدف زندگی نیست; بلکه فایده زندگی است. وقتی می‌توانیم برای چیزی فایده‌یی در نظر بگیریم که آن چیز را در یک بافت (3) یا سیاق و در یک محیط بزرگ در نظر بگیریم و بعد سؤال ما این باشد که کارکرد این چیز در این بافت یا سیاق چیست؟

در مورد انسان هم باید یک محیط یا یک بافت را در نظر بگیریم و بعد بگوییم که در این بافت بزرگ، این بخش کوچک در حال ایفای چه نقشی است؟ این جا دیگر بحث هدف نیست; بلکه بحث کارکرد و نقشی است که یک شی در این مجموعه‌ی بزرگ‌تر ایفا می‌کند. مثلا می‌توان زندگی انسان‌ها را در بافت بزرگ‌تر زندگی کره‌ی زمین و زندگی کره‌ی زمین را در بافت بزرگ‌تر زندگی منظومه‌ی شمسی و زندگی منظومه‌ی شمسی را در بافت بزرگ‌تر کهکشان راه شیری و کهکشان راه شیری را در بافت عظیم‌تر عالم طبیعت و حتی عالم طبیعت را در بافت عظیم‌تر جهان هستی قرار داد. آیا در این جا نیز میان ماتریالیست‌ها و سکولارها و الهیون و معنویون تفاوت هست؟ در نظر اول شکی نیست که هم مادیون می‌توانند زندگی انسان را در یک بافت عظیم‌تر در نظر بگیرند و آن را جزیی از یک کل بزرگ‌تر بدانند و هم الهیون. بنابراین به نظر می‌آید هر دو می‌توانند به این سؤال جواب مثبت دهند; یعنی قائل باشند که زندگی دارای کارکردی در یک بافت بزرگ‌تر است. اما اگر دقت کنید می‌بینید که هیچ کدام نمی‌توانند چنین پاسخی بدهند.

فرض می‌کنیم کسی زندگی انسانی را در بافت بزرگ‌تری مثل زندگی کره‌ی زمین قرار داد و با این کار، زندگی در یک کل بزرگ‌تر دارای فایده گردید; اما اگر خود این کل بزرگ‌تر فایده‌یی نداشته باشد، باز در نهایت زندگی انسان فایده‌یی پیدا نکرده است. دلیل این مطلب آن است که اگر شما زندگی انسان را در بافت بزرگ‌تری قرار دادید، ظاهرا این زندگی معنادار شده است; به شرطی که آن زندگی بزرگ‌تر فایده‌یی داشته باشد. حال برای این که آن زندگی بزرگ‌تر فایده داشته باشد، باز باید دو چیز اثبات بشود: یکی این که کل بزرگ‌تری وجود دارد که این بزرگ‌تر، جزئی از آن است; دوم این که خود این جزء کوچک‌تر در آن جزء بزرگ‌تر نقشی ایفا می‌کند. اما باز خود آن کل بزرگ‌تر هم باید فایده‌یی داشته باشد و آن هم اگر بخواهد فایده‌یی داشته باشد، باز دو شرط دارد: یکی این که جزئی از یک کل بزرگ‌تر باشد; دیگر این که این جزء، در آن کل، ایفای نقش کند. همین طور جلو می‌رویم و در نهایت شما چه سکولار باشید و چه الهی، به کلی می‌رسید که آن کل، خودش جزء یک کل بزرگ‌تر نیست و چون جزء یک کل بزرگ‌تر نیست، به طریق اولی نقشی هم در کل بزرگ‌تر ایفا نمی‌کند و چون نقشی ایفا نمی‌کند و جزئی از یک کل بزرگ‌تر نیست، خودش دارای فایده نیست و هنگامی‌که خودش دارای فایده نباشد، جزء این کل هم دیگر دارای فایده نمی‌باشد. پس وقتی این جزء دارای فایده نشد، جزء کوچک‌تر این جزء هم دارای فایده نخواهد بود و در نهایت، زندگی هم بی‌فایده می‌شود.

تنها فرق یک شخص الهی با یک شخص مادی، در این است که آخرین کل برای یک مادی، طبیعت است. اما شخص الهی طبیعت را هم جزئی از یک کل بزرگ‌تر به نام فراطبیعت یا عالم مجردات می‌داند که قاهر بر آن است. تمام سخن من تا این جا فقط درباره حیات انسانی بود. اما ممکن است کسی به جای این که حیات انسانی یا حیات انسان به صورت کلی را طرح کند، معنای زندگی خود را جویا شود. وقتی کسی از معنای چیزی سخن می‌گوید، باید به دقت تعیین کند که اولا مرادش از معنا، هدف است یا فایده و ثانیا مرادش از هدف، هدف خودبنیاد است یا هدف خارجی و ثالثا آیا سؤال، راجع به هدف یک پدیده است یا هدف یکی از مصادیق آن پدیده.

هر کسی می‌تواند از خود بپرسد که معنای زندگی من چیست. به نظر من درباره‌ی معنای زندگی یک انسان خاص نیز باید ببینیم آیا مراد «هدف» است یا «فایده». در صورت اول، باید ببینیم چه کسی این زندگی من را پدید آورده است. آن وقت از او بپرسیم که تو از این زندگی که به من داده‌یی، چه هدفی داشته‌یی؟ به همین ترتیب، اگر سؤال از معنای زندگی من، نه به «هدف زندگی من»، بلکه به فایده‌ی زندگی من مربوط باشد، باید ببینیم این زندگی من، جزئی از چه کل بزرگ‌تری است و ببینیم این زندگی من، در آن جزء بزرگ‌تر و در آن context بزرگ‌تر چه نقشی ایفا می‌کند.

در این جا می‌توانیم معنای دیگری را مد نظر قرار دهیم و آن این که ما اساسا کاری به سازنده‌ی زندگی خود و این که این زندگی ما جزئی از یک کل بزرگ‌تر هست یا نه، نداریم، بلکه راجع به معنای زندگی خود می‌پرسیم; اما مرادمان این است که بدانیم در زندگی خود به دنبال چه چیزی هستم. این، یک هدف خود بنیاد است. هدف خود بنیاد من به عنوان زیست‌کننده; نه هدف خودبنیاد کسی که این زیست را در اختیار من نهاده و به من عطا کرده است.

این سؤال شاید از همه سؤالات قبلی، اگزیستانسیال‌تر یا وجودی‌تر باشد و به مبانی و مبادی ما بعدالطبیعی یا فلسفی کم‌تری هم تکیه می‌زند; زیرا خیلی کاری به این ندارد که آیا زندگی، سازنده‌یی داشته یا نه، برای چه هدفی ساخته شده و آیا اساسا هدفی داشته است یا نه; کاری هم به این ندارد که زندگی جزئی از یک کل بزرگ‌تر هست یا نه و آن در آن کل بزرگ‌تر چه نقشی ایفا می‌کند.

اگر این سؤال درباره‌ی معنای زندگی طرح شود، به دو طریق می‌توان به آن پاسخ داد: یک طریق، زندگی را دارای یک نظام طولی تصویر می‌کند که در آن هر کاری، وسیله‌یی برای کار یا هدف بعدی می‌شود. هر کاری مقدمه‌یی می‌شود برای رسیدن به ذی‌المقدمه دیگری که خود آن ذی‌المقدمه نیز باز ذی‌المقدمه‌یی است برای مقدمه‌ی دیگری و قس علی هذا. آیا این راه موفقی ست یا نه؟

به گمان من این راه به دو جهت موفق نیست: یکی این که اگر شما این نظام طولی را درست کردید، بالاخره یک جا به نهایت می‌رسید. وقتی به نهایت رسیدید و کسی از شما پرسید که این را دیگر برای چه می‌خواهید، شما خواهید گفت که این را دیگر برای چیزی نمی‌خواهم. این دیگر مطلوب لذاته است; نه مطلوب لغیره. اشکال دیگری هم برای این دیدگاه وجود دارد و آن این که این نظام طولی را به صورت نظری می‌توان تصویر کرد; ولی هیچ وقت به طور عملی نمی‌توان آن را نشان داد. یعنی نمی‌توانیم بگوییم کل زندگی من یک سمت و سویی برای آن دارد.

بنابراین خوب است راه دومی طی شود و آن راه، این است که بگوییم زندگی من از این راه معنادار است که یک مجموعه‌ی موزاییکی است. این موزاییک‌ها را موزاییک‌های زمان نگیرید; بلکه موزاییک‌های افعال ارادی و اختیاری بگیرید; زیرا بحث معنا، به معنای هدف، فقط در افعال ارادی اختیاری قابل طرح است. بعد بگویم زندگی من وقتی معنادار است که سراغ هر یک از این موزاییک‌ها که می‌روم، یا خود آن، مطلوب لذاته باشد یا با یکی دو واسطه به یک مطلوب لذاته برسد; ولی دیگر نظام طولی بین آنها برقرار نباشد. هر یک از این موزاییک‌ها سرنوشت خاص خود را دارند. اگر زندگی من از این گونه موزاییک‌ها پر شود، معنادار است; خواه جهانی ورای این جهان در کار باشد یا نباشد; خواه زندگی من جزئی از یک کل بزرگ‌تر باشد یا نباشد. زندگی من وقتی معنا دارد که من هر کاری بکنم، مطلوب لذاته باشد یا با یک یا چند واسطه به یک مطلوب لذاته برسد.

کشف یا جعل معنای زندگی

سؤالی در مورد معنای زندگی وجود داشته است و آن این که آیا معنای زندگی کشف شدنی است یا جعل کردنی؟ اگر بگویید معنای زندگی چیزی است که باید کشف کرد، مقصود این است که زندگی دارای معنایی در نفس الامر است; حال چه به معنای هدف باشد یا فایده و چه خودبنیاد باشد یا خارجی. ممکن است کسانی بگویند که برای زندگی معنایی وجود ندارد; بلکه هر کس خود باید معنایی به زندگی خود ببخشد. اگزیستانسیالیست‌های الحادی، مثل «سارتر» و علی الخصوص «کامو» معتقدند که زندگی معنا ندارد و ما خود باید به زندگی معنا بدهیم. حال چگونه می‌شود به زندگی معنا بخشید؟ ممکن است کسی برای کل زندگی‌اش هدفی قائل شود; یعنی با خود قرار بگذارد که من از این به بعد چنان زندگی می‌کنم که هدفی یگانه یا چند هدف به دست من محقق شوند. این جا هم در واقع به زندگی معنا داده شده است; البته معنای مجعول و نه مکشوف.

این معنا همان طور که ویکتور فرانکل، بنیان‌گذار مکتب لوگوتراپی یا معنا درمانی، قائل بود، می‌تواند سه سنخ باشد. کسانی هستند که زندگی خود را چنین معنا می‌بخشند که می‌گویند من باید فلان اثر را پدید بیاورم یا باید فلان کار را بکنم. اینها در واقع از این راه به زندگی خود معنا بخشیده‌اند که زندگی خود را یک پروژه کرده‌اند. نوع دیگری از معنا دادن به زندگی که به گفته‌ی دکتر فرانکل امکان‌پذیر است، آن است که من زندگی‌ام را یک پروژه ندانم; بلکه به زندگی با یافتن تجارب خاصی معنا بدهم. اولی جنبه‌ی فعالانه دارد و دومی جنبه منفعلانه. نوع سوم، معنایی است که بیشتر مورد نظر خود ویکتور فرانکل می‌باشد و آن این است که کسانی از راه درگیر شدن با درد و رنج‌های اجتناب‌ناپذیر زندگی، به زندگی خود معنا می‌دهند. به نظر من هر سه امکان‌پذیر است و حتی ممکن است قسم چهارم یا پنجمی را هم تصور کرد.

حوزه‌های بحث از معنای زندگی

مساله‌ی معنای زندگی در سه زمینه قابل طرح است: یکی در فلسفه‌ی دین; در این حوزه، این سؤال قابل طرح است که دین به طور کلی یا هر یک از ادیان و مذاهب خاص، چه معنایی برای زندگی انسانی قائل هستند. حوزه‌ی دوم، فلسفه اخلاق است و اعتقاد من بر این است که پرداختن به مساله‌ی معنای زندگی در فلسفه‌ی اخلاق، حتی مناسب‌تر از فلسفه‌ی دین است; چون اساسا اخلاق، علم معنای زندگی است. اگر زندگی معنایی نداشته باشد، چه معنای مجعول و چه مکشوف، آن گاه دیگر اساسا این که چه باید کرد و چه نباید کرد، قابل طرح نیست.

حوزه‌ی دیگری که معنای زندگی می‌تواند در آن طرح شود، روان‌شناسی است. به نظر می‌رسد که بسیاری از اختلالات و نابسامانی‌های روانی، وقتی به وجود می‌آید که شخص احساس کند زندگی‌اش بی معنا شده است.

رابطه‌ی عشق و معنای زندگی

عشق، معانی بسیار متفاوتی دارد. اگر مراد از عشق، عشق به همنوع باشد، انحصارطلبی نیست; بلکه عشقی است که من می‌توانم به همه‌ی انسان‌ها در آن واحد داشته باشم. شکی نیست که این نوع عشق می‌تواند به زندگی معنا ببخشد. اما عشق، اقسام عدیده‌ی دیگری هم دارد که یک قسم آن عشق انحصاری «Exclusive» است. در این عشق، عاشق طالب این است که معشوق، فقط معشوق او باشد و علاوه بر این، قدرت این را هم ندارد که خود معشوق دیگری داشته باشد.

به عقیده‌ی من از لحاظ نظری مشکل نیست که بگویم عشق انحصاری «Exclusive» هم می‌تواند به زندگی معنا ببخشد.

نسبیت اخلاقی و نسبیت در معنای زندگی

شکی نیست که نسبیت در معنای زندگی، اخلاق را هم نسبی می‌کند; ولی لزوما از نسبیت اخلاق، نسبیت در معنای زندگی قابل استنتاج نیست. معنای زندگی است که در چه کنم و چه نکنم من تاثیر دارد; نه بایدها و نبایدهای من در معنای زندگی.

هدف است که وسیله را تعیین می‌کند; وسیله، خود حرف نمی‌زند. اگر مراد از معنا «هدف» باشد و مراد از «هدف زندگی» هم آن هدفی باشد که هر شخصی برای زندگی خود قائل است، شکی نیست که معنای زندگی، امری نسبی است.

همه‌ی زندگی شما در خدمت هدفی طی می‌شود و همه‌ی زندگی من در خدمت هدف دیگری طی می‌شود. در این صورت معنای زندگی من با معنای زندگی شما فرق می‌کند و دیگر نمی‌توان گفت معنای زندگی چیست; بلکه باید گفت معنای زندگی آقای «الف» چیست; معنای زندگی آقای «ب» چیست و….

اشاره

1. آقای ملکیان در بخش نخست گفت‌وگوی خود، معانی و برداشت‌های متفاوتی را از مساله‌ی «معنای زندگی» ارائه و در قالب تقسیماتی از یکدیگر تفکیک نموده است که بی‌تردید این امر، کمک شایانی به ایضاح صورت مساله کرده است. بازشناسی «هدف زندگی» از «فایده‌ی زندگی» ، تفکیک میان «هدف خودبنیاد» و «هدف خارجی» و جدا ساختن «هدف زندگی انسان» از «هدف زندگی من» (به مثابه‌ی یک شخص خاص)، تاثیر فراوانی در وضوح بحث و روشن‌شدن محل نزاع دارد که می‌توان آن را از نقاط قوت این گفت‌وگو دانست. با این حال، به نظر می‌رسد آنچه امروزه به جد از طرح این مساله دنبال می‌شود، همان برداشت یا معنای اخیر است; یعنی این پرسش بنیادین که «من به عنوان یک موجود زنده (زیست‌کننده) چه هدفی را باید در زندگی خویش پیش بگیرم و این همان پرسشی است که به تعبیر آقای ملکیان، اگزیستانسیال‌تر یا وجودی‌تر از تقریرهای دیگر مساله «معنای زندگی» است.

2. آقای ملکیان در توضیح یکی از معانی مساله‌ی «معنای زندگی» ، یعنی تفسیری که بر پایه‌ی آن، «معنای زندگی» به معنای «فایده‌ی زندگی» است، تعریف خاصی از «فایده» ارائه داده‌اند. طبق تعریف ایشان، فایده‌ی هر شی یا پدیده، عبارت است از نقش یا کارکرد آن در یک زمینه یا بافت بزرگ‌تر; به گونه‌یی که شی ء یا پدیده‌ی مزبور، زیرمجموعه‌یی از آن بافت بزرگ‌تر باشد. سپس بر مبنای تعریف یادشده، به این نتیجه رهنمون می‌شوند که نه یک شخص الهی و نه یک فرد ماده‌گرا (ماتریالیست) هیچ کدام نمی‌توانند به این معنا، برای زندگی معنایی قایل باشند; چرا که هر یک در نهایت به یک مجموعه یا کل می‌رسد که دیگر زیرمجموعه یا جزئی برای امر دیگری نیست و لذا با توجه به تعریف «فایده» ، مجموعه‌ی مزبور امری بی‌فایده است و بی‌فایدگی آن، سرانجام به بی‌فایدگی زندگی انسان که زیر مجموعه‌یی برای آن مجموعه است، منجر می‌شود.

پیرامون این بخش از سخنان آقای ملکیان چند نکته قابل تامل است: نخست آن که چه منطقی ایجاب می‌کند که چنین تعریفی از «فایده» ارائه دهیم; آیا اساسا تعاریف دیگری قابل تصور نیست؟ برای مثال، ممکن است «فایده» را عبارت از تاثیری بدانیم که عضوی از یک مجموعه‌ی بر عضو دیگری از آن مجموعه می‌گذارد; به گونه‌یی که این تاثیر برای عضو دوم، بهنجار و مطلوب است. (4) بر این اساس، می‌توان گفت که برای مثال، خورشید برای من مفید است; زیرا تاثیر مطلوب و بهنجاری بر حیات من دارد. نکته‌ی دوم آن است که ظاهرا تعریف مورد نظر آقای ملکیان با یک اشکال اساسی و کاملا آشکار روبه روست; بر پایه‌ی این تعریف، نه تنها زندگی انسان، که هیچ پدیده‌ی مفروض دیگری نمی‌تواند «فایده‌مند» باشد! دلیل این مدعا روشن است; زیرا می‌توان هر پدیده‌یی را عضوی از مجموعه‌یی در نظر گرفت که در نهایت به مجموعه‌یی می‌رسد که به تعبیر آقای ملکیان، «آخرین کل» است و خود، جزئی از یک کل بزرگ‌تر نیست. بنابراین، اگر بیان ایشان درست باشد، می‌توان آن را در مورد هر پدیده‌یی جاری دانست و در یک سیر قهقرایی نتیجه گرفت که پدیده‌ی مزبور، امری بی‌فایده است!

آنچه در حاشیه‌ی سخنان آقای ملکیان قابل طرح است، آن است که اولا با نظر به امکان طرح تعاریف دیگر برای مفهوم «فایده»، چه الزامی برای پذیرش تعریف ایشان وجود دارد و ثانیا تعریف یادشده یک مشکل منطقی دارد و آن، این که موجب می‌شود معرف، یعنی مفهوم «فایده»، فاقد هر گونه مصداقی گردد.

3. آقای ملکیان در پاسخ به این سؤال که معنای زندگی، یا همان هدف خود بنیاد شخص در زندگانی خویش، چیست، به دو نظریه «پلکانی یا طولی» و «موزاییکی» اشاره می‌کند. چکیده‌ی نظریه‌ی پلکانی آن است که شخص در زندگی خود، اهدافی میانی (مطلوب های لغیره) داشته باشد که در نهایت همگی به یک هدف نهایی (یا یک مطلوب لذاته) منتهی می‌شوند. اما در نظریه موزاییکی، هر یک از افعال اختیاری انسان، سرنوشت خاص خود را دارند; بدین معنا که یا خود هدف نهایی (مطلوب لذاته) هستند یا با یکی دو واسطه، به یک مطلوب لذاته می‌رسند; به گونه‌یی که دیگر یک مطلوب لذاته واحد که غایة القصوای همه‌ی افعال اختیاری انسان باشد، در میان نیست. سپس آقای ملکیان، در مقام رد نظریه‌ی اول به دو اشکال اشاره می‌کند که متاسفانه به صورت مبهمی طرح شده است.

اشکال اول این است که: «اگر ما می‌توانیم یک چیز را مطلوب لذاته بدانیم، چه اشکالی دارد که همه چیزهای زیرین را هم مطلوب لذاته بدانیم و چرا باید حتما برای آن، نظام پلکانی درست کنیم.» آن گونه که از ظاهر این عبارات به دست می‌آید ، پیش فرض اشکال اول ایشان آن است که اوصاف «لذاته» و «لغیره» برای اهداف و غایات، امری کاملا قراردادی و اعتباری است و به طور دلخواه می‌توان، مثلا مطلوب (الف) را غایت لذاته دانست یا آن را «مطلوب لغیره » و مقدمه‌یی برای غایت لذاته (ب) قرار داد! به نظر می‌رسد که این پیش فرض مخدوش است; زیرا دست کم در ساحت خاصی از اهداف، رابطه میان اهداف میانی و اهداف نهایی، رابطه‌یی تکوینی و واقعی است که نمی‌توان به دلخواه آن را تغییر داد. می‌توان این مدعا را در قالب یک مثال ساده توضیح داد: شخصی را در نظر می‌گیریم که می‌خواهد از تهران به شیراز مسافرت کند. از این رو، باید از شهرهای میانی، مثل قم و اصفهان عبور کند. در این جا، مطلوب لذاته او رسیدن به شیراز است; ولی برای دست یابی به این هدف، چند مطلوب لغیره و میانی وجود دارد که از آن جمله، رسیدن به شهرهای قم و اصفهان است. لازمه‌ی سخن آقای ملکیان این است که بتوان گفت که در نظر گرفتن شیراز به عنوان مطلوب لذاته و قلمداد کردن قم و اصفهان به مثابه‌ی مطلوب لغیره، کار درستی نیست و چه اشکالی دارد که سفر به قم و اصفهان را نیز مطلوب لذاته بدانیم؟! (5)

اشکال دوم آقای ملکیان نیز قابل تامل است. اشکال دوم این است که «این نظام طولی [یا پلکانی] را به صورت نظری می‌توان تصویر کرد; ولی هیچ وقت به صورت عملی نمی‌توان آن را نشان داد; یعنی نمی‌توانیم بگوییم کل زندگی من یک سمت و سویی برای آن دارد». در این جا، مقصود آقای ملکیان از این که نمی‌توان به صورت عملی، نظام طولی میان اهداف زندگی شخص را نشان داد، روشن نیست. اگر مقصود این است که در عمل، هیچ کس نمی‌تواند به غایت نهایی زندگی خود برسد، می‌توان پاسخ داد که قطعا برخی از انسان‌ها به آنچه که هدف نهایی زندگی خود می‌دانند، دست می‌یابند. به ویژه اگر شخصی هدف نهایی خود را به گونه‌یی تعریف کرده باشد که وصول به آن چندان دشوار نباشد. مثلا، شخصی را در نظر بگیرید که هدف نهایی‌اش در زندگی، رسیدن به ثروت است و پس از گذشت زمانی، به مطلوب خود می‌رسد. ممکن است مقصود ایشان این باشد که برخی از افراد، عملا به آنچه که در نظر، هدف غایی خود قرار می‌دهند، نمی‌رسند، در این صورت می‌توان پاسخ داد که این مشکل عملی جزئی (6) علی الاصول نمی‌تواند به ایرادی تئوریک بر نظریه‌ی پلکانی تبدیل شود. ممکن است یک گروه کوهنوردی هدف نهایی خود را صعود به بلندترین قله قرار دهند; ولی در عمل، تنها بخشی از آنان موفق به فتح قله مزبور شوند!

جا دارد به این نکته اشاره کنیم که نظریه‌ی موزاییکی نیز در نگاه نخست، خالی از اشکال نیست. (7) برای مثال، از آن جا که در این نظریه، غایات متعدد و متنوع افعال آدمیان به غایة القصوای واحدی منتهی نمی‌شود، همواره نوعی تشتت، تفرق و تکثر بر حیات آدمی‌سایه گستر خواهد بود و اساسا (حتی در مقام نظر) هیچ عامل وحدت بخشی که بتواند انسان را از چندپارگی رهایی بخشد و بخش های مختلف وجود او را هماهنگ و موزون سازد، وجود نخواهد داشت. (8)

4. به نظر می‌رسد که بحث از «معنای زندگی » با دو رهیافت متفاوت، یعنی توصیفی و هنجاری قابل طرح است و آنچه در گفت‌وگوی آقای ملکیان آمده، عمدتا حاکی از رهیافت نخست می‌باشد. در رهیافت توصیفی، نهایتا به این نتیجه می‌رسیم که بر پایه‌ی تفسیر «معنای زندگی» به «هدف زندگی»، افراد می‌توانند در یک الگوی معین، مثلا الگوی پلکانی یا موزاییکی، هدف یا اهداف نهایی خاصی را برای زندگی خود کشف یا جعل کنند (9) و از این طریق، معنای زندگی فرد را بیابند یا بدان معنا بخشند. تا این مرحله و در سایه رهیافت توصیفی به بحث، این افراد با هم برابرند و به یک معنا زندگی همه آنان معنادار است; فارغ از آن که چه تفاوت‌هایی میان اهداف و غایات آنان وجود دارد. اما در یک رهیافت هنجاری به این بحث، می‌توان اهداف مزبور را با یکدیگر مقایسه کرد و بر پایه‌ی معیارهایی در باب ارزش اهداف، به داوری ارزشی پرداخت. به نظر می‌رسد که اتخاذ رهیافت دوم، به مسائل جدیدی در حوزه‌ی «معنای دین» دامن می‌زند که مناسب است مورد توجه و بررسی قرار گیرند.

پی نوشت:

1. materialist.

2. secular.

3. context.

4) مسلما تعاریف دیگری نیز قابل تصور و پیشنهاد است.

5) در این جا نکته ظریفی به چشم می‌خورد: آقای ملکیان در تقریر نظریه موزاییکی (که ظاهرا مورد تایید ایشان است) تصریح می‌کند که هر یک از اعمال اختیاری (یا همان موزاییک ها) بی واسطه یا با ده یا بیست واسطه به یک مطلوب لذاته می‌رسند. بر اهل تدقیق پوشیده نیست که در این تصویر نیز، نهایتا نوعی نظام طولی و پلکانی، ولو به صورت جزئی، پذیرفته شده است; زیرا در مواردی که یک عمل با چند واسطه به یک مطلوب لذاته می‌رسد، قطعا نوعی نظام پلکانی بین آن وسایط و آن مطلوب لذاته وجود دارد. بنابراین، به نظر می‌رسد که حداقل ایراد اول ایشان بر نظریه پلکانی، بر نظریه موزاییکی نیز وارد خواهد بود.

6) مقصود از جزئی، این است که شامل گروهی از انسان هاست; نه همه انسان ها

7) البته، بررسی تفصیلی این دو نظریه مجال گسترده تری می‌طلبد و در این جا، صرفا در صدد اشاره به این نکته ایم که از یک منظر علمی‌و خالی از پیش داوری، نظریه دوم نیز قابل نقد است.

8) در عرفان اسلامی، وصول آدمی‌به مقام «جمعیت » ، به معنای عرفانی آن، امری مطلوب و پسندیده به شمار می‌آید. در مضامین دینی نیز شواهد فراوانی بر این مطلب وجود دارد. برای نمونه می‌توان در این فراز از دعای شریف کمیل تامل کرد که امیرمؤمنان پس از درخواست مقامات عالی وجودی و عرفانی، غایت این مقامات را نوعی جمعیت و وحدت می‌داند: «حتی تکون اعمالی و اورادی کلها وردا واحدا و حالی فی خدمتک سرمدا».

9) با توجه به عنوان مقاله: «هر کس خود باید به زندگی خویش معنا ببخشد» ، ظاهرا آقای ملکیان قائل به نظریه «جعل معنا» (و نه «کشف معنا») برای زندگی هستند; ولی این رای در خلال گفت وگو چندان باز نشده است.

 وبسایت اطلاع‌رسانی حوزه

نظرات

نظر (به وسیله‌ی فیس بوک)

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all

دکتر کریم سروش، جهاد و خشونت

اندیشه‌ی دینی در افغانستان

خدا، ذهن، ادبیات

طالبان کیستند؟

> View all